Trẻ nhỏ thường coi loa thông minh như một người biết tuốt sống trong nhà: hỏi gì cũng trả lời, bảo gì cũng làm. Vì vậy trước khi để con dùng, cha mẹ cần làm hai việc: kiểm vài cài đặt quan trọng như mua hàng bằng giọng nói, lịch sử ghi âm, bộ lọc nội dung; và dạy con ba điều về cái máy ấy: nó có thể sai, nó không phải bạn, và những chuyện quan trọng thì hỏi bố mẹ.
Bài này áp dụng cho loa thông minh, trợ lý giọng nói trên điện thoại, máy tính bảng và tivi, cũng như những chatbot có chế độ trò chuyện bằng giọng. Tên các mục cài đặt khác nhau theo hãng và thay đổi theo phiên bản, nên bài nói theo loại việc cần làm, còn bạn tìm mục tương ứng trên thiết bị nhà mình.
Trẻ nhỏ hiểu cái loa biết nói như thế nào
Với người lớn, loa thông minh là một thiết bị nghe lệnh rồi tìm câu trả lời trên mạng. Với đứa trẻ bốn, năm tuổi, nó là thứ biết nghe, biết nói, biết hát, biết kể chuyện, nghĩa là rất giống một người. Nhiều trẻ hỏi loa có buồn không, loa ngủ ở đâu, hay nói lời chúc ngủ ngon với loa. Điều đó không có gì đáng lo, đó là cách trí tưởng tượng của trẻ hoạt động. Nhưng nó có hệ quả: trẻ dễ tin mọi điều loa nói, và dễ kể với loa những điều trẻ coi là chuyện riêng.
Thói quen thứ hai đáng để ý là cách trẻ ra lệnh. Máy không phản ứng khi bị quát, không giận khi bị ngắt lời, nên trẻ có thể quen nói cộc lốc, đòi hỏi ngay lập tức. Không có bằng chứng chắc chắn rằng điều này lan sang cách trẻ nói với người, nhưng nhiều cha mẹ muốn con giữ thói quen lịch sự ở mọi nơi, và đó là lựa chọn hợp lý của mỗi nhà.
Trẻ lớn hơn, khoảng tám, chín tuổi trở lên, đã hiểu loa là máy, nhưng lại có thói quen khác: dùng nó để hỏi đáp án bài tập, hỏi những điều ngại hỏi bố mẹ, hoặc bật nhạc, bật truyện liên tục. Mỗi tuổi một kiểu, và cách cha mẹ hướng dẫn cũng khác theo tuổi.
Biết con đang hiểu cái loa theo kiểu nào giúp bạn chọn đúng điều cần dạy. Cách dễ nhất là hỏi con: theo con, cái loa biết những điều đó từ đâu? Câu trả lời ngây ngô của con là điểm bắt đầu cho một cuộc trò chuyện thú vị, không phải lỗi cần sửa.
Những rủi ro thường gặp trong nhà có trẻ
Ghi âm và lưu giọng nói. Nhiều thiết bị lưu lại đoạn ghi âm sau từ đánh thức, đôi khi kích hoạt nhầm khi nghe một từ na ná. Giọng nói của trẻ, những câu trẻ nói trong nhà, có thể nằm trong lịch sử tài khoản. Phần lớn dịch vụ cho xem và xoá lịch sử này, nhưng ít cha mẹ từng mở ra xem.
Mua hàng, đặt dịch vụ bằng giọng nói. Nếu tài khoản có gắn phương thức thanh toán và không đặt mã xác nhận, trẻ có thể vô tình hoặc cố ý đặt mua. Cài đặt này nên tắt hoặc đặt mã trước khi có trẻ dùng.
Nội dung không hợp tuổi. Yêu cầu bật một bài hát hay một câu chuyện có thể trả về phiên bản không phù hợp với trẻ. Bộ lọc nội dung nếu có giúp giảm, không loại bỏ hết.
Câu trả lời sai hoặc lệch. Trợ lý giọng nói có thể trả lời sai về kiến thức, đọc nhầm, hoặc trả lời theo bối cảnh nước khác. Trẻ nhỏ không có cách nào biết điều đó.
Thay chỗ của câu hỏi gửi bố mẹ. Em bé từ đâu ra, ông chết rồi đi đâu, vì sao bạn nói con xấu. Những câu này đáng được trả lời bởi người lớn biết con, chứ không bởi một câu trả lời chung từ máy.
Những cài đặt nên kiểm trước khi con dùng
Dành nửa tiếng ngồi với thiết bị và ứng dụng đi kèm, tìm những mục sau. Nếu không thấy, tìm trong phần trợ giúp của hãng với từ khoá tương ứng.
- Mua hàng bằng giọng nói: tắt hẳn, hoặc bật mã xác nhận mà trẻ không biết.
- Lịch sử ghi âm: xem có những gì, xoá định kỳ, bật tự động xoá sau một khoảng thời gian nếu thiết bị hỗ trợ.
- Bộ lọc nội dung, chế độ trẻ em: bật nếu có, kiểm xem nó áp dụng cho nhạc, truyện, câu trả lời hay chỉ một phần.
- Giờ hoạt động: nhiều thiết bị cho đặt khung giờ yên lặng, hữu ích cho giờ ngủ và giờ ăn.
- Nút tắt micro: chỉ cho cả nhà biết nút này ở đâu, tắt khi có chuyện riêng cần nói.
- Tài khoản liên kết: loa có đang đăng nhập bằng tài khoản email, lịch, danh bạ của bố mẹ không. Trẻ có thể vô tình đọc lịch hẹn hay gọi điện cho người trong danh bạ.
- Vị trí đặt loa: phòng khách, phòng chung, không phải phòng ngủ của trẻ.
Sau khi cài, thử chính bạn đóng vai trẻ: yêu cầu mua một món, hỏi một câu không hợp tuổi, bật một bài hát. Xem máy phản ứng ra sao, vì cài đặt không phải lúc nào cũng hoạt động như tên gọi của nó.
Dạy con nói chuyện với máy theo từng tuổi
Không cần giảng dài. Mỗi tuổi một vài điều, nhắc lại khi có dịp.
| Tuổi | Con cần hiểu | Cha mẹ làm gì |
|---|---|---|
| Dưới 3 tuổi | Chưa cần dùng | Người lớn dùng loa để bật nhạc cho con, không để con tự ra lệnh |
| 3–6 tuổi | Loa là máy, không phải người; loa đôi khi trả lời sai | Ngồi cùng khi con hỏi, thỉnh thoảng hỏi lại con "con nghĩ máy nói đúng không" |
| 7–10 tuổi | Máy lưu lại lời mình nói; chuyện riêng thì không kể với máy; chuyện khó thì hỏi bố mẹ | Cùng con mở lịch sử ghi âm một lần để con thấy; đặt giờ dùng |
| 11 tuổi trở lên | Máy trả lời theo cách nó được làm ra, có thể lệch; dữ liệu giọng nói là thông tin cá nhân | Bàn với con về quyền riêng tư, để con tự quản phần cài đặt dưới sự đồng ý của bố mẹ |
Về chuyện lịch sự với máy: nếu nhà bạn muốn con nói "làm ơn", "cảm ơn" với loa, cứ làm, vì đó là thói quen của con chứ không vì máy cần. Nếu không, chỉ cần con hiểu rằng với người thì luôn cần lịch sự, kể cả khi máy không đòi.
Những cách dùng loa đáng giữ trong nhà có trẻ
Loa thông minh không chỉ có rủi ro. Dùng đúng chỗ, nó giúp nếp sinh hoạt của cả nhà trơn tru hơn và đỡ cho cha mẹ những lời nhắc lặp đi lặp lại. Vài cách dùng nhiều gia đình thấy hợp:
- Hẹn giờ cho việc của con: hai phút đánh răng, mười phút dọn đồ chơi, nhắc chuẩn bị đi ngủ. Trẻ thường nghe tiếng chuông hẹn giờ dễ hơn nghe bố mẹ nhắc lần thứ ba.
- Bật nhạc cho những lúc chuyển việc: một bài hát quen để dọn dẹp, một bản nhạc nhẹ trước giờ ngủ. Bố mẹ chọn danh sách trước, con chỉ việc gọi.
- Hỏi đáp kiến thức cùng nhau: con hỏi vì sao trời mưa, cả nhà nghe loa trả lời, rồi cùng mở sách hay hỏi thêm người lớn để kiểm. Đây là cơ hội dạy con rằng câu trả lời của máy cũng cần xem lại.
- Nghe truyện, nghe đọc sách vào lúc bố mẹ bận nấu ăn, với nội dung bố mẹ đã chọn sẵn.
- Gọi cho ông bà nếu thiết bị hỗ trợ và danh bạ đã được giới hạn chỉ vài người thân.
Điểm chung của những cách dùng này là bố mẹ đã chọn trước nội dung và mục đích, con dùng trong khuôn khổ đó. Loa trở thành công cụ phục vụ nếp nhà, thay vì một nguồn giải trí không đáy mà con tự lục tìm.
Cùng con kiểm một câu trả lời của loa
Dạy con rằng máy có thể sai không cần bài giảng, chỉ cần vài lần làm cùng nhau. Một trò chơi nhỏ cho con từ khoảng năm, sáu tuổi:
- Chọn một câu hỏi con tò mò, ví dụ con mèo ngủ bao nhiêu tiếng một ngày, hay vì sao lá cây chuyển màu vàng.
- Trước khi hỏi loa, mỗi người đoán một câu trả lời. Không ai đúng ai sai ở bước này.
- Hỏi loa, nghe câu trả lời, nhắc lại cho cả nhà.
- Tìm thêm một nguồn khác: sách tranh khoa học, hỏi ông bà hay cô giáo, hoặc người lớn tra cùng con trên trang đáng tin.
- So sánh: loa nói giống hay khác nguồn kia, đoán của ai gần nhất.
- Kết thúc bằng một câu nhắc nhẹ: máy biết nhiều nhưng có lúc nhầm, nên chuyện quan trọng mình luôn hỏi thêm.
Làm vài lần như vậy, con hình thành thói quen tự hỏi lại thay vì tin ngay. Thói quen này còn dùng được khi con lớn lên và gặp những nguồn thông tin khó kiểm hơn nhiều so với một cái loa trong phòng khách.
Khi con hỏi loa những câu lẽ ra hỏi bố mẹ
Một ngày nào đó bạn sẽ nghe con hỏi loa một câu khiến bạn giật mình: về cơ thể, về cái chết, về một từ con nghe ở trường. Phản ứng tốt nhất là không mắng, không tắt loa vội vàng, mà ngồi xuống bên con và nói: "Câu này hay đấy, mình nói chuyện với nhau nhé". Con không làm gì sai, con chỉ hỏi người mà con nghĩ là biết.
Sau đó, nói rõ với con rằng có những câu hỏi bố mẹ muốn được nghe trước, vì bố mẹ biết con và trả lời được theo cách con hiểu. Đừng làm con thấy xấu hổ vì đã hỏi, nếu không lần sau con sẽ hỏi chỗ khác, có khi là chỗ bạn không biết.
Nếu con thường xuyên hỏi máy những chuyện như vậy, có thể con đang ngại hỏi bố mẹ. Đó là tín hiệu để bạn tạo thêm những khoảng trò chuyện thoải mái, như lúc đi bộ, lúc nấu ăn, lúc trước giờ ngủ, nơi con thấy hỏi gì cũng được. Câu hỏi nào bạn chưa biết trả lời, cứ nói "bố mẹ chưa biết, để bố mẹ tìm hiểu rồi nói với con", và nhớ quay lại trả lời.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho trẻ mẫu giáo dùng loa thông minh không?
Dùng cùng người lớn thì được, như bật nhạc, nghe truyện, hỏi thời tiết. Để trẻ mẫu giáo tự ra lệnh không có người lớn bên cạnh thì nên hạn chế, vì trẻ chưa phân biệt được câu trả lời đúng sai và dễ kể với máy những chuyện riêng của gia đình.
Xoá lịch sử ghi âm có làm loa kém đi không?
Một số dịch vụ nói rằng lịch sử giúp nhận giọng tốt hơn, nhưng với phần lớn việc trong nhà như bật nhạc, hẹn giờ, hỏi thời tiết, sự khác biệt thường không đáng kể. Bạn có thể thử xoá rồi dùng vài tuần, nếu thấy ổn thì đặt lịch xoá định kỳ.
Con cứ ra lệnh cho loa bằng giọng quát tháo thì làm sao?
Không cần làm to chuyện. Bạn chỉ cần nhắc nhẹ nhàng: ở nhà mình ai cũng nói bình tĩnh, kể cả với máy. Quan trọng hơn là con thấy người lớn nói với nhau thế nào. Nếu con quát cả với người, đó là chuyện khác, cần để ý cảm xúc của con.
Loa thông minh có nghe lén cả nhà mọi lúc không?
Theo mô tả của các hãng, thiết bị thường chỉ gửi âm thanh đi sau khi nghe từ đánh thức, nhưng kích hoạt nhầm vẫn xảy ra. Cách chắc chắn là tắt micro khi có chuyện riêng và xem lịch sử ghi âm định kỳ để biết máy đã lưu những gì.
Có nên đặt loa trong phòng ngủ của con tuổi mới lớn không?
Nên bàn với con thay vì tự quyết. Loa trong phòng ngủ dễ kéo dài giờ thức và giảm chỗ riêng tư thật sự của con. Nếu đồng ý, cùng con đặt giờ yên lặng ban đêm và thoả thuận về việc dùng cho học, cho nhạc hay cho trò chuyện.
Ông bà ở cùng dùng loa thông minh, cài đặt thế nào để cháu cũng dùng an toàn?
Dùng chung một thiết bị thì đặt cài đặt theo người dùng nhỏ tuổi nhất: tắt mua hàng bằng giọng, bật bộ lọc nội dung, giới hạn giờ. Hướng dẫn ông bà những điều cơ bản, và nhờ ông bà nhắc cháu khi cháu dùng lúc bố mẹ vắng nhà.