Cháu ở xa ông bà vẫn có thể gắn bó với ông bà, với điều kiện cuộc gọi có chuyện để nói chứ không chỉ là "chào ông bà đi con", có những thứ cầm được như tranh vẽ hay thư tay đi qua lại, và những lần về thăm được chuẩn bị để cháu thấy quen thay vì ngại. Gắn bó không đến từ số lần gặp mà từ việc cháu thấy ông bà biết đời sống của mình, và mình biết đời sống của ông bà.
Bài này dành cho cha mẹ sống ở thành phố hay ở nước ngoài, ông bà ở quê hoặc một tỉnh khác. Bạn sẽ có cách làm cuộc gọi video với ông bà phù hợp từng tuổi của con, những món quà tự làm cháu gửi được, cách chuẩn bị cho chuyến về thăm, cách nhờ AI gợi ý chuyện để nói, và cách xử lý khi con ngại, không muốn gọi ông bà.
Vì sao cuộc gọi hay nhạt dần
Nhiều gia đình bắt đầu bằng những cuộc gọi hào hứng mỗi tuần, rồi thưa dần. Lý do thường giống nhau: cuộc gọi không có nội dung. Bố mẹ cầm máy, quay về phía con, nhắc "chào ông bà đi", ông bà hỏi "cháu ăn cơm chưa, có ngoan không", cháu trả lời một hai tiếng rồi chạy đi chơi. Sau vài lần, cháu coi gọi ông bà là việc phải làm, ông bà thấy cháu không muốn nói chuyện với mình.
Với trẻ nhỏ, một khuôn mặt trên màn hình hỏi những câu chung chung không đủ giữ chú ý. Trẻ cần có việc để làm cùng: khoe một món đồ, xem ông cho gà ăn, nghe bà hát một bài. Với trẻ lớn hơn, chuyện cần có chủ đề: một trận bóng, một cuốn truyện, một món ăn. Và với ông bà, cuộc gọi vui hơn nhiều khi ông bà được kể chuyện của mình chứ không chỉ hỏi chuyện cháu.
Một lý do nữa là giờ gọi. Gọi vào lúc cháu đói, buồn ngủ hay đang mải chơi thì cuộc gọi nào cũng hỏng. Ông bà ở quê thường ngủ sớm, bố mẹ đi làm về muộn, thời gian giao nhau ít. Chọn được một giờ hợp với cả hai bên đã giải quyết được một nửa vấn đề.
Gọi video với ông bà theo tuổi của cháu
Cách gọi cần thay đổi khi con lớn. Bảng dưới gợi ý độ dài và hoạt động phù hợp.
| Tuổi | Độ dài gợi ý | Làm gì trong cuộc gọi |
|---|---|---|
| Dưới 2 tuổi | Vài phút | Ông bà hát, ú oà, gọi tên cháu; bố mẹ bế cháu gần màn hình, không ép cháu nhìn |
| 2–5 tuổi | 5–10 phút | Cháu khoe đồ chơi, ông bà cho xem con vật, cây trong vườn; bà kể một câu chuyện ngắn |
| 6–10 tuổi | 10–20 phút | Cháu kể một chuyện ở trường, đọc cho ông bà nghe một đoạn truyện, cùng chơi đố vui |
| 11 tuổi trở lên | Tuỳ cháu | Nói về sở thích của cháu, hỏi ông bà chuyện ngày xưa, nhờ ông bà dạy một món ăn hay một việc |
Đừng ép trẻ nhỏ ngồi yên trước màn hình. Nếu cháu chạy đi, bố mẹ có thể cầm máy theo cháu để ông bà xem cháu chơi. Với ông bà, nhìn cháu chơi cũng là một niềm vui, không nhất thiết cháu phải nói chuyện.
Làm cho cuộc gọi có chuyện
Một vài ý tưởng giúp cuộc gọi bớt lặp lại, chọn những gì hợp với nhà bạn:
- Mỗi tuần cháu chuẩn bị một thứ để khoe: bức tranh mới vẽ, cái răng vừa rụng, bài hát mới học.
- Ông bà kể một chuyện nhỏ ở quê: con mèo đẻ, cây xoài ra hoa, nhà hàng xóm cưới vợ. Cháu nhớ những chuyện này lâu hơn câu "ông bà khoẻ".
- Đọc truyện cho nhau nghe: ông bà đọc cho cháu nhỏ, cháu lớn đọc cho ông bà.
- Nấu cùng một món: bà hướng dẫn qua màn hình, cháu và bố mẹ làm theo ở nhà.
- Chơi đố vui đơn giản: đoán con vật qua tiếng kêu, đố câu đố dân gian ông bà còn nhớ.
- Hỏi ông bà một câu về ngày xưa mỗi lần gọi: ngày bé ông chơi trò gì, bà đi học bằng gì.
Phần cuối có giá trị nhất về lâu dài. Những câu chuyện ông bà kể qua các cuộc gọi là cách cháu biết mình từ đâu đến. Nếu muốn giữ lại lâu hơn, bạn có thể ghi lại vài câu chuyện, với sự đồng ý của ông bà, để sau này làm thành một cuốn sổ gia đình.
Những thứ cầm được: quà tự làm và thư tay
Tranh vẽ của cháu. Mỗi tháng gửi về vài bức tranh, ông bà dán lên tường. Khi cháu về thăm, thấy tranh của mình trên tường nhà ông bà, cháu biết mình luôn ở đó.
Thư tay, kể cả khi cháu chưa biết viết. Trẻ nhỏ đọc cho bố mẹ viết hộ, rồi vẽ thêm. Trẻ lớn tự viết vài dòng. Ông bà ở quê thường giữ những lá thư này rất lâu. Nhờ ông bà viết thư lại cho cháu, kể cả chỉ vài chữ.
Ghi âm giọng nói. Ông bà ghi âm kể chuyện, hát ru; cháu ghi âm hát, đọc thơ. Những đoạn ghi âm này nghe lại được vào bất cứ lúc nào, nhất là lúc cháu đi ngủ.
Quà từ quê gửi lên. Một túi bưởi nhà trồng, một hũ mắm bà làm, kèm vài dòng của ông bà. Khi cháu ăn, bố mẹ kể đây là quả ông trồng, đây là món bà làm.
Một vật làm chung. Một cuốn sổ đi qua lại giữa hai nhà qua những lần thăm: cháu vẽ một trang, ông bà viết một trang. Sau vài năm, đó là một cuốn sổ không gia đình nào khác có.
Chuẩn bị cho chuyến về thăm để cháu không ngại
Trẻ nhỏ, nhất là trẻ dưới năm tuổi, có thể ngại ông bà khi về thăm sau nhiều tháng, dù gọi điện thường xuyên. Đó là chuyện bình thường, không phải cháu không thương ông bà. Một vài bước giúp chuyến về nhẹ nhàng hơn:
- Vài ngày trước, kể cho cháu nghe sắp về nhà ông bà, nhà ông bà có gì: con chó, cái giếng, vườn rau.
- Xem lại ảnh lần về trước cùng cháu, nhắc những việc cháu đã làm với ông bà.
- Khi đến nơi, không ép cháu ôm hay hôn ông bà ngay. Để cháu đứng cạnh bố mẹ một lúc cho quen.
- Nhờ ông bà mời cháu làm một việc cụ thể: cho gà ăn, hái rau, tưới cây. Làm cùng nhau giúp trẻ gần gũi nhanh hơn ngồi nói chuyện.
- Giữ một phần nếp của cháu như giờ ngủ, món ăn quen, để cháu không quá lạ lẫm.
- Trước khi về, cùng cháu chọn một việc sẽ làm với ông bà lần sau, để cháu có điều mong đợi.
Với ông bà, nên nói trước rằng cháu có thể ngại lúc đầu, để ông bà không buồn khi cháu không chạy ra ôm. Nhiều ông bà nghĩ cháu không thương mình, trong khi chỉ cần nửa ngày là cháu quen lại.
Dùng AI gợi ý chuyện và hoạt động
Khi bí ý tưởng, AI có thể gợi ý những thứ để cháu và ông bà làm cùng. Câu lệnh mẫu:
- "Gợi ý mười hoạt động ông bà ở quê và cháu năm tuổi ở thành phố có thể làm cùng qua gọi video, không cần chuẩn bị nhiều đồ."
- "Gợi ý hai mươi câu hỏi để cháu mười tuổi hỏi ông bà về tuổi thơ của ông bà, hợp với người lớn tuổi ở nông thôn Việt Nam."
- "Gợi ý cách chuẩn bị cho bé ba tuổi về thăm ông bà sau sáu tháng không gặp, bé hay ngại người lạ."
Chỉ mô tả tuổi và hoàn cảnh chung, không đưa tên, ảnh của cháu hay địa chỉ nhà ông bà. AI gợi ý được ý tưởng nhưng không biết ông bà nhà bạn thích gì, nên hãy hỏi ông bà và tự chọn. Nếu ông bà chưa quen gọi video, việc giúp ông bà làm quen với điện thoại là việc riêng, nên kiên nhẫn chỉ từng bước trong lần về thăm.
Giữ chỗ của ông bà trong đời sống hằng ngày của cháu
Gắn bó không chỉ diễn ra trong cuộc gọi. Trẻ ở xa ông bà cảm nhận được ông bà là người thân khi ông bà có mặt trong những chuyện nhỏ hằng ngày ở nhà mình. Một tấm ảnh ông bà để ở chỗ cháu hay nhìn thấy, một câu bố mẹ nói lúc ăn cơm như "món này bà nấu ngon lắm", một lần hỏi cháu "con có muốn kể chuyện này cho ông không" khi cháu vừa làm được việc gì đó: những điều ấy làm ông bà thành một phần của đời sống cháu chứ không chỉ là người ở đầu dây bên kia.
Những ngày của ông bà cũng là dịp tốt. Sinh nhật ông bà, ngày ông bà lên lão, ngày giỗ trong họ mà ông bà đứng ra lo: cháu gọi điện chúc, vẽ một tấm thiệp, hoặc chuẩn bị một bài hát. Trẻ học được rằng quan tâm là việc hai chiều, không chỉ ông bà lo cho cháu.
Với cháu lớn hơn, hãy thỉnh thoảng hỏi ý ông bà về chuyện của cháu, như chọn tên cho con mèo mới, chọn món cho bữa sinh nhật, hay cách trồng một chậu cây. Ông bà được hỏi ý kiến thấy mình còn có vai trò, cháu thấy ông bà biết nhiều điều hay. Đó là cách giữ vị trí của ông bà trong mắt cháu một cách tự nhiên nhất.
Khi con không muốn gọi ông bà
Có những giai đoạn trẻ không muốn gọi ông bà: đang mải chơi, đang ngại, hay chỉ đơn giản là thấy chán. Ép con gọi thường làm tình hình tệ hơn, vì con sẽ gắn việc gọi ông bà với cảm giác bị bắt. Thay vào đó, hãy tìm hiểu lý do: cuộc gọi quá dài, giờ gọi không hợp, hay ông bà hỏi những câu con thấy khó trả lời như điểm số.
Nếu con thấy chán, đổi hình thức: gửi tranh, ghi âm, thư thay cho gọi video một thời gian. Nếu ông bà hay hỏi chuyện điểm số hay so sánh với anh chị họ, bố mẹ nên nói nhẹ với ông bà, gợi ý hỏi những chuyện khác. Với trẻ tuổi mới lớn, cho con tự quyết khi nào gọi và gọi bằng cách nào, ví dụ nhắn tin riêng với ông bà thay vì gọi cả nhà.
Quan trọng nhất là bố mẹ giữ liên lạc với ông bà một cách đều đặn, kể cả khi con không tham gia. Trẻ nhìn thấy bố mẹ quan tâm ông bà, nghe bố mẹ kể chuyện ông bà, sẽ dần hiểu ông bà là người quan trọng trong gia đình. Tình cảm của cháu với ông bà thường lớn lên theo cách bố mẹ đối xử với ông bà, hơn là theo số cuộc gọi.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ nhỏ ngại ông bà khi về quê có phải không thương ông bà không?
Không. Trẻ dưới năm tuổi thường ngại người không gặp hằng ngày, kể cả người thân. Đó là phản ứng bình thường. Để cháu đứng cạnh bố mẹ một lúc, nhờ ông bà mời cháu làm việc cụ thể như cho gà ăn, thường chỉ nửa ngày là cháu quen lại.
Nên gọi video cho ông bà bao lâu một lần?
Không có con số chuẩn. Nhiều gia đình chọn một hoặc hai cuộc gọi mỗi tuần vào giờ cố định hợp với cả hai bên. Đều đặn và có nội dung quan trọng hơn gọi nhiều mà cuộc nào cũng nhạt.
Ông bà hay hỏi điểm số khi gọi điện, cháu ngại thì làm sao?
Bố mẹ nói nhẹ với ông bà, gợi ý hỏi những chuyện khác như cháu chơi gì, đọc truyện gì, bạn thân là ai. Ông bà hỏi điểm vì quan tâm, không phải để áp lực; chỉ cần có câu hỏi khác thay thế là ông bà sẵn lòng đổi.
Có cần dạy ông bà dùng điện thoại thông minh để gọi video không?
Nếu ông bà muốn thì nên giúp, kiên nhẫn chỉ từng bước trong lần về thăm. Nếu ông bà không quen, gọi điện thường, thư tay, ghi âm cũng giữ được gắn bó. Gắn bó không phụ thuộc vào công nghệ mà vào việc hai bên biết đời sống của nhau.
Dùng AI để gợi ý chuyện nói với ông bà có ổn không?
Ổn, nếu chỉ dùng để tìm ý tưởng như câu hỏi về tuổi thơ của ông bà hay hoạt động làm cùng qua gọi video. Không cần đưa tên, ảnh hay địa chỉ của ai. Hãy chọn ý tưởng hợp với ông bà nhà mình, không làm theo nguyên văn.
Con tuổi mới lớn không muốn gọi ông bà thì có nên ép không?
Không nên ép. Cho con tự chọn cách giữ liên lạc, như nhắn tin riêng với ông bà hay gọi khi con muốn. Bố mẹ vẫn giữ liên lạc đều với ông bà và kể cho con nghe chuyện ông bà, để tình thân không đứt.