Trẻ học cách dùng AI chủ yếu bằng cách nhìn bố mẹ dùng: bố mẹ hỏi máy lúc nào, tin câu trả lời đến đâu, có cầm máy khi con đang nói không. Những lời dặn về dùng công nghệ có chừng mực ít có tác dụng nếu con thấy hằng ngày bố mẹ làm ngược lại. Ngược lại, chỉ vài thói quen nhỏ được giữ đều đặn, như nói to suy nghĩ khi kiểm câu trả lời của máy hay cất điện thoại trong bữa cơm, dạy con nhiều hơn nhiều buổi giảng.
Bài này không bàn chuyện có nên dùng AI hay không. Phần lớn cha mẹ đang dùng, cho công việc lẫn việc nhà. Bài bàn cách dùng sao cho con nhìn vào học được điều tốt: biết hỏi, biết kiểm, biết lúc nào nên gác máy để ở với người trước mặt.
Con học từ việc bố mẹ làm nhiều hơn lời bố mẹ nói
Học qua quan sát là một trong những ý tưởng được nghiên cứu nhiều nhất trong tâm lý học phát triển. Nhà tâm lý học Albert Bandura, qua các thí nghiệm đầu thập niên 1960, cho thấy trẻ bắt chước hành vi của người lớn mà chúng quan sát, kể cả khi không ai bảo trẻ làm vậy. Ý tưởng ấy nghe hiển nhiên, nhưng hệ quả với chuyện công nghệ thì nhiều cha mẹ chưa nghĩ tới: trẻ không chỉ bắt chước việc bố mẹ cầm máy, mà còn bắt chước cách bố mẹ đối xử với câu trả lời của máy.
Nếu con thấy mẹ hỏi chatbot rồi làm theo ngay, con học rằng máy nói là đúng. Nếu con thấy bố đọc câu trả lời rồi lẩm bẩm "để xem lại đã", con học rằng máy cũng cần được kiểm. Nếu con thấy cả nhà ngồi ăn mà mỗi người một màn hình, con học rằng bữa cơm là giờ dùng máy.
Các nhà nghiên cứu về gia đình còn mô tả một hiện tượng gọi là sự xen ngang của công nghệ: những lần thiết bị cắt ngang cuộc trò chuyện giữa cha mẹ và con, như khi bố mẹ liếc điện thoại lúc con đang kể chuyện. Mỗi lần nhỏ thì không đáng kể, nhưng lặp lại nhiều thì con nhận được thông điệp rằng mình đứng sau cái máy. Với AI, nguy cơ này còn lớn hơn, vì trò chuyện với chatbot cuốn hút và kéo dài hơn lướt tin.
Những thói quen con đang nhìn thấy mỗi ngày
Hỏi máy trước khi tự nghĩ. Con hỏi một câu đơn giản, bố mẹ mở chatbot ngay. Con học rằng không biết thì hỏi máy, thay vì thử nghĩ, thử đoán, hay hỏi người.
Cầm máy khi con đang nói. Mắt nhìn màn hình, miệng nói "ừ, ừ". Con hiểu rất rõ mình đang được nghe nửa vời, và dần dần ít kể hơn.
Tin ngay câu trả lời. Đọc to câu trả lời của máy như một sự thật, không kiểm, không nghi ngờ. Con học cách tin vào màn hình.
Dùng AI viết thay lời nói với người thân. Lời chúc sinh nhật bà, tin nhắn xin lỗi vợ hay chồng, thư gửi cô giáo đều do máy viết rồi gửi nguyên văn. Con thấy rằng cả những lời tình cảm cũng có thể nhờ máy.
Chụp mọi thứ đưa vào ứng dụng. Chụp ảnh con, ảnh bài vẽ của con, ảnh nhà cửa để hỏi máy. Con học rằng ảnh của mình là thứ có thể đưa đi bất cứ đâu mà không cần hỏi ý.
Mặt tốt cũng được nhìn thấy. Bố mẹ dùng AI để học một điều mới, hỏi lại khi không hiểu, so với sách, và tắt máy khi đã xong việc. Những thói quen này con cũng học, nên đáng làm trước mặt con.
Nói to suy nghĩ khi dùng AI trước mặt con
Cách làm gương hiệu quả nhất không phải là giấu việc dùng AI đi, mà là dùng trước mặt con và nói to những gì mình đang nghĩ. Giáo viên gọi kỹ thuật này là nói to suy nghĩ: người lớn nói ra quá trình mình hiểu, nghi ngờ và quyết định, để trẻ thấy được phần vốn diễn ra trong đầu.
Ví dụ giả định: mẹ hỏi chatbot cách khử mùi tủ lạnh. Thay vì im lặng làm theo, mẹ nói: "Máy bảo dùng bã cà phê. Mẹ nghe cũng hợp lý, nhưng để mẹ xem thêm một chỗ nữa cho chắc. À, chỗ này cũng nói vậy. Được, thử xem." Con không cần hiểu về tủ lạnh, con nghe thấy một chuỗi: hỏi, nghi, kiểm, rồi mới làm.
Hoặc bố nhờ AI lập kế hoạch đi chơi cuối tuần: "Máy gợi ý đi bảo tàng buổi sáng, nhưng bố nhớ thứ hai bảo tàng nghỉ. Bố phải kiểm giờ mở cửa. Máy không biết hết đâu con." Mỗi câu như vậy là một bài học nhỏ về việc máy có thể sai, nói ra trong bối cảnh thật, không phải bài giảng.
Với con lớn hơn, bạn có thể mời con cùng kiểm: "Con thấy câu trả lời này có chỗ nào lạ không?" Con thường phát hiện ra những điều người lớn bỏ qua, và cảm thấy mình là người cùng làm chứ không chỉ người xem.
Đổi thói quen: điều con học được và cách thay
Bảng dưới gợi cách thay một số thói quen phổ biến bằng phiên bản con nhìn vào học được điều tốt hơn. Không cần đổi hết, chọn một hai dòng hợp với nhà bạn.
| Thói quen hiện tại | Con học được | Thử thay bằng |
|---|---|---|
| Con hỏi gì cũng mở chatbot | Không biết thì hỏi máy ngay | "Con đoán thử xem?" rồi mới cùng tra |
| Liếc điện thoại khi con kể chuyện | Mình đứng sau cái máy | Úp máy xuống, nhìn con, nghe hết rồi mới xem |
| Đọc to câu trả lời như sự thật | Máy luôn đúng | "Máy nói thế này, mình kiểm lại xem" |
| Nhờ AI viết lời chúc rồi gửi nguyên văn | Lời tình cảm cũng nhờ được máy | Nhờ gợi ý, rồi tự viết lại bằng lời mình, đọc cho con nghe |
| Dùng máy trong bữa cơm | Bữa cơm là giờ dùng máy | Để điện thoại ở một chỗ cố định ngoài bàn ăn |
| Hỏi AI chuyện của con mà con không biết | Chuyện của mình có thể đem đi kể | Với con lớn, hỏi con trước khi tìm lời khuyên về chuyện của con |
Dòng cuối thường bị bỏ qua. Con tuổi mới lớn rất nhạy cảm khi biết bố mẹ đem chuyện mình đi hỏi, dù là hỏi máy. Hỏi ý con trước là một cách tôn trọng, và con học được cách tôn trọng chuyện riêng của người khác.
Những lúc nên cất máy đi
Có những khoảnh khắc mà việc không có thiết bị chính là điều bạn dạy con. Vài khoảnh khắc nhiều nhà chọn giữ:
- Bữa cơm gia đình. Kể cả bữa sáng vội. Một bữa không có màn hình mỗi ngày đã khác.
- Mười phút đầu khi đón con về. Đây là lúc con muốn kể chuyện ở trường nhiều nhất, qua lúc đó là con quên hoặc thôi không muốn kể.
- Giờ trước khi ngủ. Đọc truyện, trò chuyện, ôm con. Điện thoại để ngoài phòng con.
- Khi con buồn, sợ hoặc giận. Con cần bạn, không cần câu trả lời tra được.
- Khi con hỏi một câu khó. Thử trả lời bằng hiểu biết của mình trước, hoặc nói "bố mẹ chưa biết, mình cùng tìm hiểu sau nhé", rồi giữ lời.
- Khi chơi cùng con. Chơi trọn vẹn mười lăm phút có giá trị hơn một giờ chơi mà mắt cứ liếc màn hình.
Nếu công việc buộc bạn phải trực điện thoại, hãy nói với con: "Mẹ đang chờ một cuộc gọi công việc, nếu có mẹ sẽ ra ngoài nghe". Con hiểu được, và con học được cách giải thích thay vì im lặng bỏ đi. Xong việc, quay lại và nói "mẹ xong rồi, con kể tiếp đi", để con biết mình vẫn được chờ.
Khi con bắt chước bố mẹ hỏi máy
Nhiều cha mẹ kể rằng con hai, ba tuổi cầm chiếc điện thoại đồ chơi và nói "AI ơi, cho con xem hoạt hình", hay con năm tuổi gặp câu hỏi nào cũng bảo "hỏi máy đi bố". Đó là lúc thấy rõ nhất con đang học từ mình. Không cần lo hay cấm, nhưng đây là tín hiệu tốt để nhìn lại thói quen của nhà mình.
Khi con bảo "hỏi máy đi", bạn có thể đáp: "Ừ, nhưng trước đó mình thử nghĩ xem. Con đoán thế nào?" Sau khi con đoán, mới cùng tra. Dần dần con quen với trình tự nghĩ trước, tra sau. Khi con lớn hơn và bắt đầu tự dùng AI, trình tự đó trở thành thói quen tự nhiên chứ không phải quy tắc phải nhớ.
Nếu con bắt chước cả những thói quen bạn không muốn, như cầm máy khi người khác đang nói, đừng chỉ nhắc con. Hãy nói: "Bố cũng hay làm vậy, nhà mình cùng sửa nhé." Một lời nhận như thế làm cho quy tắc trở thành của cả nhà, và con không thấy mình bị bắt lỗi một mình.
Làm gương cả ở những việc không cần đến máy
Làm gương khi dùng AI còn có một nửa ít được nhắc: cho con thấy những việc bố mẹ làm mà không cần máy. Bố sửa cái ghế lỏng chân bằng cách mày mò, thử sai rồi làm được. Mẹ tính nhẩm tiền chợ, viết thiệp bằng tay, gọi điện hỏi bà cách muối dưa thay vì hỏi chatbot. Những việc ấy cho con thấy rằng đầu óc và đôi tay của mình vẫn là công cụ đầu tiên.
Trẻ lớn lên trong nhà có AI dễ nghĩ rằng việc gì cũng có câu trả lời sẵn ở đâu đó. Khi con thấy người lớn chấp nhận chậm, chấp nhận sai rồi sửa, chấp nhận hỏi một người thật dù mất công hơn, con học được sự kiên nhẫn và lòng tự tin, hai thứ không chatbot nào dạy được.
Không cần biến việc này thành bài học. Chỉ cần thỉnh thoảng rủ con làm cùng: "Mình thử tự nghĩ cách dựng cái lều này xem, không xem hướng dẫn." Có thể dựng mãi không xong, có thể cuối cùng vẫn phải tra. Nhưng con nhớ buổi chiều hai bố con cùng loay hoay lâu hơn nhiều so với một câu trả lời đúng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên giấu việc dùng AI trước mặt con nhỏ không?
Không cần giấu. Con sớm muộn gì cũng biết, và một người lớn dùng AI có suy nghĩ là tấm gương tốt hơn một người lớn giấu giếm. Quan trọng là dùng thế nào: nói to suy nghĩ, kiểm câu trả lời, và cất máy khi đang ở với con.
Bố mẹ dùng AI cho công việc nhiều, có ảnh hưởng đến con không?
Ảnh hưởng nằm ở chỗ con thấy gì, không nằm ở số giờ bạn làm việc. Nếu bạn làm việc ở một góc riêng, có giờ bắt đầu và kết thúc, rồi tắt máy để chơi với con, con học được rằng công nghệ là công cụ làm việc có giới hạn. Vấn đề chỉ đến khi công việc tràn vào mọi khoảnh khắc ở nhà.
Vợ chồng có thói quen dùng thiết bị khác nhau thì sao?
Không cần giống hệt nhau, nhưng nên thống nhất vài điểm chung trước mặt con, như bữa cơm không máy và không cầm máy khi con đang nói. Những điểm khác có thể giải thích với con là mỗi người có cách làm việc riêng.
Ông bà dùng điện thoại cả ngày trước mặt cháu, nên nói thế nào?
Nói nhẹ nhàng, nhấn vào cháu chứ không vào ông bà. Ví dụ: cháu đang bắt chước mọi người, con muốn cả nhà cùng để điện thoại ra ngoài lúc ăn cơm. Mời ông bà tham gia một quy ước chung thường dễ hơn góp ý riêng thói quen của ông bà.
Làm gương có nghĩa là bố mẹ không được dùng điện thoại khi ở nhà?
Không. Làm gương là cho con thấy cách dùng có chủ đích: dùng cho việc gì, trong bao lâu, và biết dừng. Một người lớn mở máy tra công thức nấu ăn rồi cất đi là tấm gương tốt. Điều cần tránh là dùng không mục đích, dùng khi con cần mình, và dùng thay cho trò chuyện.