Bố chăm con sơ sinh được gần như mọi việc trừ cho con bú mẹ, và càng bắt đầu sớm thì bố càng tự tin, mẹ càng có chỗ dựa. Nhiều ông bố mới đứng ngoài trong mấy tuần đầu vì sợ làm con đau, vì bà nội bà ngoại đã lo hết, hoặc vì nghĩ con còn đỏ hỏn thì "việc của mẹ". Khoảng thời gian đó trôi qua rất nhanh, và thói quen ai làm gì thường đông cứng lại từ đây.
Bài này liệt kê những việc cụ thể bố làm được từ tuần đầu, cách học từng việc, cách chia ca đêm để cả hai cùng được ngủ, và những lúc bố cần đưa con hoặc vợ đi khám thay vì tự xử lý. Phần y tế chỉ ở mức nhận biết; mọi câu hỏi về bú, ngủ, vàng da, rốn của con nên hỏi bác sĩ nhi hoặc nữ hộ sinh theo dõi.
Vì sao tuần đầu là lúc bố nên vào cuộc
Ngay sau sinh, người mẹ vừa hồi phục sức khoẻ vừa học cho con bú, thường thiếu ngủ trầm trọng. Nếu bố chỉ đứng cạnh, toàn bộ việc học chăm con dồn vào mẹ, và chỉ sau vài tuần, mẹ đã thành người "biết hết" còn bố thành người "không biết làm". Khoảng cách đó càng để lâu càng khó lấp, vì mỗi lần bố thử, mẹ lại phải đứng cạnh chỉ, và cả hai đều thấy nhanh hơn nếu mẹ tự làm.
Ngược lại, khi bố được giao vài việc riêng ngay từ đầu, bố có cơ hội học bằng tay, mắc lỗi nhỏ và tự sửa. Con cũng quen với cách bế, giọng nói, mùi của bố. Nhiều ông bố kể rằng cảm giác thật sự làm bố đến vào lúc tự mình dỗ được con ngủ lần đầu, chứ không phải lúc nhìn con qua tấm kính phòng sinh.
Một lý do thực tế nữa: thời gian bố được nghỉ khi vợ sinh thường ngắn. Theo quy định bảo hiểm xã hội hiện hành, lao động nam đóng bảo hiểm có số ngày nghỉ hưởng chế độ khi vợ sinh, nhiều hay ít tuỳ trường hợp sinh thường, sinh mổ hay sinh đôi. Bạn nên hỏi phòng nhân sự nơi mình làm việc từ trước ngày dự sinh, và cân nhắc dùng thêm ngày phép năm để kéo dài khoảng thời gian ở nhà trong tuần đầu.
Việc bố làm được ngay và cách học nhanh
Bảng dưới gom những việc chăm con sơ sinh mà bố hoàn toàn làm được. Cột cuối là cách học nhanh nhất, thường là nhờ nữ hộ sinh ở viện, người nhà có kinh nghiệm hoặc chính vợ chỉ một lần rồi tự làm.
| Việc | Bố làm được không | Cách học nhanh |
|---|---|---|
| Thay tã, vệ sinh cho con | Được, từ ngày đầu | Nhờ nữ hộ sinh chỉ một lần ở viện, lần sau tự làm có vợ đứng cạnh |
| Bế, vỗ ợ hơi sau bú | Được | Học tư thế đỡ đầu và cổ, tập với con khi con đang tỉnh và vui |
| Tắm cho con | Được, khi đã được hướng dẫn | Xem người có kinh nghiệm tắm hai ba lần, chuẩn bị đủ đồ trước khi cởi đồ cho con |
| Ru ngủ, dỗ con khóc | Được, nhiều khi bố dỗ dễ hơn vì con không ngửi thấy sữa | Thử bế đung đưa, tiếng ồn đều, đi lại trong phòng tối |
| Cho con bú bình bằng sữa mẹ vắt hoặc sữa theo tư vấn | Được | Hỏi nhân viên y tế cách pha, cách cầm bình và nhịp cho bú |
| Bế con sang cho mẹ bú ban đêm, đổi tã sau cữ bú | Được | Chia việc trong ca đêm như phần dưới |
Việc duy nhất bố không làm thay được là cho con bú mẹ. Nhưng quanh cữ bú có rất nhiều việc: mang con tới, kê gối cho mẹ ngồi thoải mái, rót nước cho mẹ, vỗ ợ hơi và thay tã sau đó, rồi ru con ngủ lại. Nếu bố nhận trọn phần quanh cữ bú ban đêm, mẹ chỉ cần tỉnh trong lúc cho bú rồi ngủ lại ngay.
Chia ca đêm để cả hai cùng được ngủ
Thiếu ngủ là thứ bào mòn cả hai vợ chồng nhanh nhất trong những tháng đầu. Chia ca không làm mất việc thức đêm, nhưng giúp mỗi người có ít nhất một khoảng ngủ liền. Một cách chia hay được áp dụng:
- Chọn khung ngủ liền cho mỗi người. Ví dụ giả định: mẹ ngủ liền từ chín giờ tối đến một giờ sáng, bố ngủ liền từ một giờ đến sáu giờ sáng. Trong ca của mình, người kia đeo nút tai hoặc ngủ phòng khác nếu được.
- Người trực ca lo mọi việc trừ bú mẹ. Nếu con bú mẹ, người trực bế con sang, mẹ cho bú nửa tỉnh nửa ngủ, rồi người trực nhận lại con để vỗ ợ hơi, thay tã, ru ngủ.
- Nếu dùng sữa mẹ vắt sẵn, người trực cho con bú bình để mẹ ngủ trọn khung. Hỏi nhân viên y tế về cách bảo quản và hâm sữa.
- Đổi ca theo lịch làm của bố. Hôm sau bố phải đi làm sớm thì khung ngủ của bố đặt vào sáng sớm; cuối tuần đổi lại để mẹ ngủ bù.
- Bàn lại sau một tuần. Ca nào quá sức, khung nào không thực tế thì sửa. Lịch ngủ của trẻ sơ sinh đổi liên tục, lịch của người lớn cũng phải đổi theo.
Bạn có thể nhờ chatbot lập lịch nháp: "Lập lịch chia ca đêm cho hai vợ chồng có con sơ sinh bú mẹ khoảng hai đến ba tiếng một lần. Chồng đi làm từ tám giờ sáng. Mỗi người cần ít nhất bốn tiếng ngủ liền." Lịch AI đưa ra chỉ là khung; nhịp bú thật của con do con và bác sĩ quyết định, không phải do bảng tính.
Lo cho mẹ cũng là chăm con
Giữ cho mẹ ăn đủ, uống đủ. Mẹ cho con bú thường đói và khát nhanh. Bố để sẵn nước cạnh chỗ cho bú, chuẩn bị bữa hoặc lo người nấu. Chế độ ăn sau sinh cụ thể nên hỏi bác sĩ, không theo kiêng khem truyền miệng quá mức.
Giữ cửa khách thăm. Tuần đầu, họ hàng bạn bè muốn tới thăm rất đông. Bố là người hợp nhất để nói khéo "tuần sau nhà em đón khách nhé", hẹn giờ ngắn, nhắc khách rửa tay và không hôn con. Mẹ được nghỉ, con ít bị làm phiền.
Lo giấy tờ. Đăng ký khai sinh, đăng ký thường trú và thẻ bảo hiểm y tế cho con có thể làm liên thông, nhiều nơi làm được trực tuyến. Thủ tục và thời hạn hiện hành bạn nên kiểm tại cổng dịch vụ công hoặc hỏi uỷ ban phường, xã nơi cư trú. Đây là việc trọn gói rất hợp để bố nhận.
Để ý tâm trạng của mẹ. Buồn bã, hay khóc vài ngày đầu sau sinh khá thường gặp. Nhưng nếu mẹ buồn kéo dài, mất hứng với mọi thứ, không ngủ được kể cả khi con ngủ, hoặc nói những câu đáng lo, bố cần đưa vợ đi gặp bác sĩ. Bài riêng về hỗ trợ vợ sau sinh trong danh mục này đi sâu hơn.
Khi nào bố cần đưa con đi khám thay vì tự xử lý
Bố mới thường hoặc quá lo hoặc quá bình thản. Danh sách dưới đây không phải để tự chẩn đoán, mà là những dấu hiệu hay được nhân viên y tế dặn là nên đưa con đi khám ngay hoặc gọi hỏi bác sĩ. Hãy hỏi bác sĩ nhi khi xuất viện xem với con bạn, danh sách cụ thể gồm những gì.
- Con sốt, đặc biệt ở trẻ dưới ba tháng tuổi, hoặc người lạnh bất thường.
- Con bỏ bú, bú rất kém nhiều cữ liền, hoặc nôn nhiều lần.
- Con li bì, khó đánh thức, hoặc khóc thét không dỗ được kéo dài.
- Con thở nhanh, thở rít, môi tím tái.
- Da vàng lan rộng hoặc đậm dần, phân bạc màu.
- Rốn chảy máu, có mủ, hoặc vùng da quanh rốn đỏ lan.
- Số tã ướt giảm rõ so với những ngày trước.
Không tự cho con dùng thuốc, kể cả thuốc hạ sốt, khi chưa có chỉ định. Không hỏi chatbot để quyết định có đi khám hay không: khi thấy dấu hiệu như trên, đi khám luôn. AI chỉ nên dùng để ghi lại câu hỏi mang theo khi đi khám, và không nhập ảnh hay thông tin nhận dạng của con.
Giấc ngủ an toàn: những điều bố nên tự kiểm mỗi tối
Bố thường là người ru con ngủ ban đêm, nên cũng là người cần nắm các nguyên tắc ngủ an toàn mà nhân viên y tế hay dặn cha mẹ có con sơ sinh. Danh sách dưới đây ở mức nguyên tắc chung; trẻ sinh non hoặc có bệnh lý có thể cần hướng dẫn riêng của bác sĩ.
- Đặt con nằm ngửa khi ngủ, kể cả giấc ngắn ban ngày, trừ khi bác sĩ dặn khác.
- Chỗ ngủ của con là mặt phẳng chắc, ga trải căng; không gối, chăn dày, thú bông hay đệm quây mềm quanh con.
- Không ngủ gục cùng con trên ghế sofa hay ghế bành. Bố ca đêm mệt quá thì đặt con vào nôi trước rồi mới nghỉ, kể cả chỉ định chợp mắt vài phút.
- Phòng thoáng, không quá nóng; con mặc vừa đủ, không ủ nhiều lớp.
- Không hút thuốc trong nhà và quanh con; người hút thuốc nên thay áo, rửa tay trước khi bế con.
- Không dùng rượu bia trong ca trực đêm, vì người trực cần tỉnh táo để bế và đặt con an toàn.
- Không đặt điện thoại, sạc hay vật nhỏ trong nôi của con.
Nếu nhà có ông bà quen cách ru ngủ khác, vợ chồng nên nói chuyện trước và nhờ nhân viên y tế giải thích nếu cần, để mọi người chăm con theo cùng một nguyên tắc. Đây là chỗ đáng giữ cứng rắn, vì nó liên quan trực tiếp đến an toàn của con.
Vượt qua cảm giác vụng về và bị gạt ra
Hầu hết các ông bố mới đều thấy vụng ở tuần đầu: tã đóng lệch, con khóc to hơn khi bố bế, bà đứng cạnh nói "để mẹ làm cho". Cảm giác bị gạt ra dễ khiến bố lùi lại, và lùi một lần là lùi luôn. Cách đối phó đơn giản nhất là nhận trọn một hai việc và làm đều đặn mỗi ngày, ví dụ tắm cho con buổi tối và thay tã sau cữ bú đêm. Sự đều đặn quan trọng hơn sự khéo léo.
Người vợ cũng góp phần lớn ở đây. Khi chồng đang làm, cố gắng không chen vào sửa trừ khi có nguy hiểm, và nói thẳng với ông bà rằng vợ chồng muốn bố tự làm để học. Một câu "để anh ấy tự làm cho quen, có gì con gọi mẹ" giữ được thể diện cho cả ông bà lẫn bố.
Nếu ở nhà có ông bà lo phần lớn việc chăm cháu, bố vẫn nên giữ ít nhất một việc riêng mỗi ngày với con. Mấy tháng đầu đi qua rất nhanh, và mối gắn kết hình thành trong những việc nhỏ lặp lại ấy là thứ bố mang theo suốt những năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Bố có nên thay tã, tắm cho con sơ sinh không hay để mẹ và bà làm?
Nên. Bố hoàn toàn làm được các việc này sau khi được hướng dẫn một hai lần. Bố làm sớm giúp mẹ đỡ mệt, giúp bố tự tin và giúp con quen với bố. Chỉ cần học đúng cách đỡ đầu cổ và chuẩn bị đủ đồ trước khi bắt đầu.
Con bú mẹ hoàn toàn thì bố giúp được gì ban đêm?
Bố lo mọi việc quanh cữ bú: bế con sang cho mẹ, kê gối, rót nước, sau đó nhận lại con để vỗ ợ hơi, thay tã và ru ngủ. Như vậy mẹ chỉ cần tỉnh trong lúc cho bú. Nếu có sữa mẹ vắt sẵn, bố có thể cho con bú bình để mẹ ngủ liền một khung.
Bố có nên dùng AI để hỏi về sức khoẻ của con sơ sinh không?
Không nên dùng AI để quyết định có đi khám hay dùng thuốc. Với trẻ sơ sinh, dấu hiệu bất thường cần được bác sĩ xem trực tiếp. AI chỉ hữu ích để ghi lại câu hỏi trước khi đi khám hoặc lập lịch chia ca, và không nên nhập ảnh hay thông tin nhận dạng của con.
Bố bị bà nội, bà ngoại gạt ra khi muốn chăm con thì làm sao?
Vợ chồng thống nhất trước rằng bố sẽ nhận một số việc cố định mỗi ngày, rồi nói với ông bà bằng giọng nhờ cậy, cảm ơn công ông bà. Bố cứ làm đều đặn; khi ông bà thấy bố làm được, họ thường tự lùi lại. Nhận một hai việc trọn vẹn hiệu quả hơn giành làm mọi thứ.
Tuần đầu sau sinh có nên đón nhiều khách tới thăm không?
Nhiều gia đình chọn hạn chế khách trong vài tuần đầu để mẹ nghỉ và con ít bị làm phiền. Bố là người hợp để hẹn khách, giữ buổi thăm ngắn, nhắc khách rửa tay, không hôn con và không tới khi đang ốm. Hỏi bác sĩ nhi nếu con sinh non hoặc có vấn đề sức khoẻ cần lưu ý thêm.
Làm sao biết vợ chỉ mệt bình thường hay cần đi khám sau sinh?
Mệt và hay khóc vài ngày đầu khá thường gặp. Nếu tâm trạng buồn kéo dài hơn hai tuần, mẹ mất hứng thú, không ngủ được dù con ngủ, thấy vô dụng hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân hay con, hãy đưa vợ đi gặp bác sĩ ngay. Bố không cần tự phân biệt, chỉ cần không bỏ qua.