Anh chị em tranh giành và cãi nhau là chuyện bình thường; việc của cha mẹ không phải là phân xử ai đúng ai sai mỗi lần, mà là giữ an toàn khi có bạo lực và dạy các con cách tự giải quyết. Can thiệp theo mức độ: chuyện nhỏ thì để các con tự xoay xở, chuyện căng thì hướng dẫn, chuyện có đánh nhau hay bắt nạt thì dừng ngay.
Nhiều cha mẹ mệt mỏi vì suốt ngày làm trọng tài, và càng phân xử thì các con càng mách nhiều hơn. Bài này giải thích vì sao, đưa ra ba mức can thiệp, các bước giúp con tự thương lượng, cách hiểu chữ công bằng trong nhà nhiều con, và cách phân biệt tranh giành bình thường với bắt nạt giữa anh chị em.
Vì sao anh chị em hay tranh giành
Đằng sau phần lớn cuộc tranh giành không phải là món đồ chơi, mà là sự chú ý của bố mẹ. Trẻ nào cũng muốn chắc rằng mình có chỗ đứng trong nhà, và anh chị em là những người duy nhất chia sẻ trực tiếp nguồn quý giá đó. Khi một đứa được khen, được bế, được mua đồ mới, đứa kia rất dễ thấy mình bị lấy mất phần.
Khác biệt về tuổi cũng là một nguồn mâu thuẫn. Đứa lớn muốn chơi theo luật, đứa nhỏ muốn phá luật. Đứa nhỏ muốn theo anh chị mọi nơi, đứa lớn muốn có không gian riêng. Cả hai đều chưa đủ kỹ năng để nói ra điều mình muốn một cách bình tĩnh, nên dùng cách nhanh nhất: giật, đẩy, mách.
Mặt tích cực là những cuộc cãi nhau giữa anh chị em là nơi trẻ tập những kỹ năng sẽ cần cả đời: thương lượng, nhường nhịn, nói lên ý kiến, làm lành. Nếu cha mẹ giải quyết thay mọi lần, các con mất cơ hội tập. Nếu cha mẹ đứng ngoài hoàn toàn, đứa mạnh hơn luôn thắng. Mục tiêu là đứng ở giữa.
Ba mức can thiệp theo độ căng của cuộc tranh giành
Không phải cuộc cãi nhau nào cũng cần người lớn. Bảng dưới giúp bạn quyết định nhanh nên làm gì.
| Mức | Dấu hiệu | Cha mẹ làm gì |
|---|---|---|
| Nhỏ | Cãi qua lại bằng lời, chưa ai đau, chưa ai khóc | Đứng ngoài, quan sát từ xa. Nếu con đến mách, nói "bố tin hai đứa tự tìm được cách" |
| Căng dần | Giọng to lên, bắt đầu giật đồ, một đứa sắp khóc | Lại gần, mô tả điều mình thấy, giúp các con nói ra và tìm cách, không phân xử |
| Nguy hiểm | Đánh, đẩy, cắn, ném đồ, dùng lời lẽ làm nhục | Dừng ngay, tách hai đứa ra, mỗi đứa một chỗ để dịu lại, sau đó mới nói chuyện |
| Lặp lại một chiều | Luôn một đứa bị làm đau, sợ anh chị hoặc em | Đây có thể là bắt nạt; bảo vệ đứa bị hại, xem lại toàn bộ cách nhà mình vận hành |
Phần lớn cuộc tranh giành trong ngày nằm ở mức một và hai. Nếu bạn bớt can thiệp ở mức một, chỉ trong vài tuần số lần các con chạy đến mách thường giảm, vì mách không còn đem lại sự chú ý như trước.
Giúp các con tự giải quyết thay vì phân xử
Cuốn sách "Siblings Without Rivalry" của Adele Faber và Elaine Mazlish là một trong những tài liệu phổ biến về chuyện anh chị em, và nhiều chương trình nuôi dạy con dùng trình tự tương tự dưới đây khi cuộc tranh giành ở mức căng dần:
- Đến gần, nói điều mình thấy, không kết luận: "Mẹ thấy hai đứa cùng muốn cái xe tải."
- Mời từng đứa nói, đứa kia nghe. Nhắc lại ý của mỗi đứa bằng lời của bạn: "Anh muốn chơi tiếp vì đang xếp dở. Em muốn chơi vì chờ lâu rồi."
- Nói rõ đây là chuyện khó: "Một cái xe mà hai người muốn, khó thật."
- Mời các con nghĩ cách: "Mẹ tin hai đứa nghĩ ra được cách cả hai đều chấp nhận." Rồi lùi lại.
- Nếu các con cần gợi ý, đưa hai ba lựa chọn: chơi chung, hẹn giờ luân phiên, đổi đồ chơi khác.
- Khi các con tìm ra cách, ghi nhận: "Hai đứa tự thương lượng được rồi đấy."
- Nếu không tìm ra, món đồ tạm cất đi đến khi có cách, không ai được chơi.
Ban đầu các con sẽ cần bạn đi cùng gần hết các bước. Sau một thời gian, bạn chỉ cần nói "hai đứa thử tự nghĩ cách xem" là đủ. Đó là lúc kỹ năng đã chuyển sang các con.
Công bằng trong nhà nhiều con nghĩa là gì
Công bằng không phải chia đều. Đứa ba tuổi cần đi ngủ sớm hơn đứa chín tuổi; đứa đang ốm cần được chăm nhiều hơn. Công bằng là mỗi đứa nhận theo nhu cầu của mình. Nói với con: "Mỗi người trong nhà được những gì người đó cần."
Không so sánh, kể cả so sánh để khen. "Sao không ngoan như chị" hay "em giỏi hơn anh" đều đặt các con vào thế đối thủ. Mô tả từng đứa một cách riêng, không cần đặt cạnh ai.
Không mặc định đứa lớn phải nhường. Câu "lớn rồi phải nhường em" lặp lại nhiều khiến đứa lớn thấy bất công và giận em. Đứa nhỏ cũng học rằng khóc là thắng. Mỗi tình huống xét riêng.
Không gắn vai cố định. Gọi một đứa là "đứa hiền", đứa kia là "đứa quậy" khiến cả hai cố sống đúng vai. Trẻ thay đổi rất nhiều theo năm tháng, nhãn dán thì ở lại lâu.
Thời gian riêng cho từng đứa. Mười lăm phút một mình với từng con mỗi ngày, hoặc một buổi riêng mỗi tuần, làm giảm nhu cầu tranh giành sự chú ý nhiều hơn bất kỳ quy tắc nào.
Quy tắc chia đồ chung cho nhà nhiều con
Nhiều cuộc tranh giành có thể tránh được nhờ vài quy tắc rõ, bàn trước lúc các con vui vẻ:
- Đồ riêng và đồ chung. Mỗi con có vài món đồ riêng không phải chia nếu không muốn. Đồ chung thì ai cũng được dùng theo lượt.
- Hộp đồ đặc biệt. Món quà mới, món đồ quý được cất ở chỗ riêng của con, không bày ra khu chơi chung.
- Lượt bằng đồng hồ. Với đồ chung hay bị giành như máy tính bảng, xe đạp, đặt hẹn giờ cho mỗi lượt, đồng hồ quyết định chứ không phải người lớn.
- Ai đang chơi được chơi hết lượt. Người đến sau hỏi và chờ, không giật.
- Không gian riêng. Dù chung phòng, mỗi con có một góc, một ngăn kéo mà anh chị em không được tự ý động vào.
- Chọn luân phiên. Ngày chẵn anh chọn chương trình, ngày lẻ em chọn; ghi lại để khỏi cãi "hôm qua ai chọn".
Quy tắc nên do cả nhà bàn và các con được góp ý. Một quy tắc các con tự đặt ra thường được giữ tốt hơn quy tắc người lớn áp xuống.
Bớt tranh giành nhờ sắp xếp nếp nhà
Nếu để ý, bạn sẽ thấy các cuộc tranh giành thường dồn vào vài thời điểm: lúc vừa đi học về còn đói, lúc chờ cơm, lúc ngồi xe đường dài, buổi sáng cuối tuần khi ai cũng rảnh mà chưa có việc gì. Sắp xếp lại những khung giờ đó giảm được rất nhiều cuộc cãi nhau mà không cần một lời nhắc nào.
Cho các con ăn nhẹ ngay khi về nhà. Giao cho mỗi đứa một việc riêng trong lúc chờ cơm, một đứa xếp bát đũa, một đứa nhặt rau, để hai đứa không cùng ngồi không giành một món đồ. Trên xe, chia chỗ ngồi theo lịch luân phiên đã bàn trước. Sáng cuối tuần, có sẵn vài hoạt động mỗi đứa chơi được một mình.
Cũng nên để ý khoảng cách vật lý. Hai đứa chung phòng, chung bàn, chung giỏ đồ chơi thì va chạm nhiều hơn là chuyện tự nhiên. Một tấm thảm riêng, một ngăn kệ riêng cho mỗi con là cách rẻ nhất để giảm tranh chấp lãnh thổ.
Khi tranh giành đã thành bắt nạt giữa anh chị em
Cãi nhau qua lại, khi thắng khi thua, là chuyện bình thường. Nhưng nếu luôn một đứa làm đau, đe doạ, chế giễu, và đứa kia sợ hãi, né tránh, không dám ở một mình với anh chị hoặc em, thì đó không còn là tranh giành mà là bắt nạt. Bắt nạt giữa anh chị em cũng để lại tổn thương thật, dù xảy ra trong nhà và giữa những đứa trẻ cùng được thương.
Khi thấy dấu hiệu này, hãy bảo vệ đứa bị hại trước: không để hai đứa ở riêng lâu không có người lớn, dừng ngay mọi hành vi làm đau hoặc làm nhục. Với đứa bắt nạt, tránh dán nhãn "đứa độc ác". Thường đứa trẻ đó cũng đang có chuyện: ghen tị, bị áp lực, bị bắt nạt ở nơi khác, hoặc thấy bạo lực ở người lớn. Dành thời gian riêng, tìm hiểu nguyên nhân, dạy cách thể hiện giận an toàn.
Nếu tình trạng kéo dài, gây thương tích, hoặc bạn không rõ nguyên nhân, hãy tìm đến chuyên gia tâm lý trẻ em. Nếu có dấu hiệu xâm hại, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn.
Nhờ AI soạn quy tắc chia đồ và trò chơi luân phiên
AI giúp được ở những phần cần sáng tạo mà bạn không còn sức nghĩ vào cuối ngày. Câu lệnh mẫu: "Nhà mình có hai con, năm tuổi và tám tuổi, hay giành máy tính bảng và chỗ ngồi cạnh cửa sổ trên xe. Hãy gợi ý một bộ quy tắc chia lượt đơn giản, viết bằng câu ngắn trẻ hiểu được, công bằng nhưng không chia đều máy móc, và một cách ghi lượt để các con tự theo dõi."
Bạn cũng có thể nhờ AI gợi ý trò chơi hợp tác cho hai đứa chênh tuổi, nơi cả hai phải cùng làm để thắng, như xếp hình chung hay trò tìm đồ vật. Trò chơi hợp tác giúp các con có trải nghiệm làm cùng phe, cân bằng những lúc đối đầu.
Kiểm lại xem quy tắc AI gợi ý có vô tình thiên về một đứa không, có quá phức tạp không. Không cần đưa tên, ảnh, hay chuyện riêng của từng con; chỉ tuổi và tình huống là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bắt anh chị lớn nhường em nhỏ không?
Không nên thành quy tắc mặc định. Đứa lớn cũng có nhu cầu và đồ riêng của mình. Hãy xét từng tình huống, bảo vệ đồ riêng của đứa lớn, và dạy đứa nhỏ hỏi, chờ lượt. Nhường nhịn có giá trị hơn khi con tự chọn, không phải vì bị ép.
Con hay mách lẻo anh chị em thì xử lý sao?
Phân biệt mách để báo nguy hiểm và mách để người khác bị mắng. Với chuyện an toàn, cảm ơn con đã báo. Với chuyện nhỏ, hỏi "con đã thử nói với anh chưa?" và khuyến khích con tự giải quyết trước.
Hai con chênh nhau nhiều tuổi có hay tranh giành không?
Thường ít tranh giành đồ chơi hơn, nhưng có thể có mâu thuẫn khác như đứa nhỏ phá đồ của đứa lớn, hoặc đứa lớn bị giao trông em quá nhiều. Bảo vệ không gian riêng của đứa lớn và không biến con thành người trông em thường xuyên.
Có nên phạt cả hai đứa khi không biết ai bắt đầu?
Không cần phạt, nhưng có thể áp một hệ quả chung liên quan đến đồ đang tranh giành, như cất đồ đi. Không truy xét ai bắt đầu giúp tránh vòng mách qua mách lại, và khuyến khích cả hai tìm cách giải quyết.
Con nói "con ghét em" thì cha mẹ nên phản ứng thế nào?
Đừng hoảng hay mắng. Câu đó thường là cách diễn đạt cảm xúc mạnh lúc đó. Gọi tên cảm xúc: "con đang rất bực em". Sau đó tìm hiểu điều gì khiến con bực và dành thêm thời gian riêng cho con.
Bao giờ anh chị em thôi tranh giành?
Mỗi giai đoạn có kiểu mâu thuẫn riêng, và nhiều anh chị em vẫn cãi nhau đến tuổi mới lớn. Điều có thể thay đổi là cách cãi: ít đánh nhau hơn, biết thương lượng hơn. Nhiều người thấy quan hệ trở nên gần gũi khi các con trưởng thành.