Đọc sách cùng con có ích từ những tháng đầu đời, và cách đọc quan trọng không kém việc chọn sách. Với trẻ nhỏ, đọc sách không phải là dạy chữ sớm. Đó là một khoảng thời gian người lớn ngồi sát bên, nhìn chung một trang, gọi tên mọi thứ, hỏi và chờ con trả lời. Chính sự trò chuyện quanh trang sách mới là phần nuôi ngôn ngữ của con, nhiều hơn là từng chữ in trên trang.
Bài này đi qua cách chọn sách theo ba giai đoạn tuổi, kỹ thuật đọc đối thoại được nghiên cứu từ cuối những năm 1980, cách giữ thói quen đọc khi bố mẹ bận, và cách dùng AI để soạn câu hỏi hay tìm ý tưởng kể chuyện. Bạn không cần đọc hay, không cần giọng diễn; bạn chỉ cần đọc đều.
Chọn sách theo từng giai đoạn
Không có danh sách sách "chuẩn" cho mọi trẻ. Bảng dưới gợi ý loại sách hợp với từng giai đoạn để bạn tự chọn trong những gì có ở nhà, ở thư viện, ở hiệu sách gần nhà.
| Tuổi | Loại sách hợp | Con thường làm gì với sách |
|---|---|---|
| 0–12 tháng | Sách vải, sách bìa cứng, hình to tương phản, khuôn mặt người, đồ vật quen thuộc | Nhìn, sờ, cầm, gặm; thích nghe giọng người lớn hơn là nội dung |
| 1–3 tuổi | Sách bìa cứng có hình đồ vật, con vật, việc hằng ngày; sách có câu lặp, có vần; sách lật mở | Chỉ tay, gọi tên, đòi đọc đi đọc lại một cuốn, tự lật trang |
| 3–6 tuổi | Truyện tranh có cốt truyện đơn giản, truyện cổ tích, sách về cảm xúc, sách kiến thức ngắn có hình thật | Kể lại, hỏi "vì sao", đoán đoạn sau, đóng vai nhân vật, bắt đầu chú ý tới hình dạng chữ |
Trẻ đòi đọc một cuốn hàng chục lần là chuyện bình thường và có ích: mỗi lần lặp lại, con hiểu thêm một chút và tự tin hơn khi được tự "đọc" theo trí nhớ. Bạn có thể thêm sách mới bên cạnh, không cần cất cuốn cũ đi.
Khi chọn truyện, để ý nội dung có hợp tuổi không: những truyện cổ tích có cảnh bạo lực hay đáng sợ, bạn có thể kể lại nhẹ hơn hoặc để dành tới khi con lớn hơn. Sách hai thứ tiếng là lựa chọn tốt cho nhà nói nhiều ngôn ngữ.
Đọc đối thoại: biến con thành người kể
Đọc đối thoại là cách đọc trong đó người lớn hỏi, con trả lời, và dần dần con là người kể chuyện chính. Phương pháp này do nhóm của nhà tâm lý học Grover Whitehurst phát triển ở Mỹ từ cuối những năm 1980, và đã được thử trong nhiều chương trình với trẻ mầm non. Kết quả thường thấy là trẻ dùng nhiều từ hơn và nói câu dài hơn so với khi chỉ được nghe đọc thụ động.
Lõi của phương pháp là một vòng bốn bước đơn giản. Người lớn gợi cho con nói, ví dụ hỏi "Con gì đây?". Người lớn ghi nhận câu trả lời, khen hoặc sửa nhẹ. Người lớn mở rộng câu của con: con nói "con mèo", bố nói "đúng rồi, con mèo màu cam đang ngủ". Cuối cùng người lớn mời con nhắc lại câu dài hơn đó. Vòng này lặp lại vài lần trên mỗi trang, không cần ở mọi trang.
Các câu gợi có nhiều dạng: để con điền nốt câu có vần quen thuộc, nhờ con nhớ lại chuyện vừa xảy ra trong truyện, hỏi câu mở như "trang này đang có chuyện gì", hỏi ai, cái gì, ở đâu, và nối truyện với đời thật của con, ví dụ "hôm qua mình cũng đi chợ như bạn thỏ nhỉ". Với trẻ hai tuổi, chủ yếu là gọi tên; với trẻ năm tuổi, nhiều câu "vì sao" và "nếu là con thì sao".
Một buổi đọc mười lăm phút
Đây là một ví dụ để bạn hình dung, với bé khoảng ba tuổi và một cuốn truyện tranh ngắn.
- Cho con chọn sách trong hai, ba cuốn bạn đã để sẵn. Con được chọn thì chịu ngồi lâu hơn.
- Ngồi cạnh nhau để cả hai cùng nhìn thấy trang, không ngồi đối diện. Tắt tivi, để điện thoại ở phòng khác.
- Xem bìa trước: "Con đoán truyện này kể về ai?" Đừng sửa nếu con đoán sai; đọc xong sẽ biết.
- Đọc trang đầu bình thường, chỉ tay vào hình khi nhắc tới. Ở trang thứ hai, thứ ba bắt đầu dừng lại hỏi một câu và chờ. Đếm thầm đến năm trước khi tự trả lời thay con.
- Khi con trả lời, mở rộng câu của con thêm vài từ. Nếu con muốn lật nhanh, bỏ qua chữ và chỉ nói về hình cũng được.
- Đọc xong, hỏi một câu nối với đời thật: "Con có bao giờ sợ như bạn ấy không?" Không biến câu hỏi thành bài kiểm tra.
- Dừng khi con còn đang thích, trước khi con chán. Một buổi ngắn vui vẻ tốt hơn một buổi dài bị ép.
Trẻ dưới hai tuổi có khi chỉ chịu ngồi vài phút, bò đi rồi quay lại. Đó vẫn là một buổi đọc. Bạn cứ tiếp tục kể, con vẫn đang nghe dù không nhìn.
Giữ thói quen đọc khi cả nhà đều bận
Gắn đọc sách vào một mốc có sẵn. Thói quen bền nhất là thói quen dính vào một việc đã làm mỗi ngày, như sau khi đánh răng buổi tối. Không cần thêm giờ mới, chỉ cần một cuốn sách luôn nằm sẵn ở đầu giường.
Chia lượt giữa các người lớn. Bố đọc tối thứ hai, tư, sáu; mẹ đọc các tối còn lại; ông bà kể chuyện ngày cuối tuần. Trẻ có nhiều giọng kể khác nhau thì có thêm nhiều cách nói khác nhau để học.
Đặt sách ở tầm tay con. Một kệ thấp hoặc giỏ sách ở góc phòng khách, mặt bìa quay ra ngoài, giúp con tự lấy sách ra xem. Đổi bớt vài cuốn mỗi tuần để kệ luôn có thứ mới.
Kể chuyện không cần sách. Trên xe, lúc chờ ở phòng khám, khi mất điện, bạn kể chuyện ngày xưa của bố mẹ, chuyện quê nội, quê ngoại. Đây cũng là đọc, chỉ khác là không có trang giấy.
Sách nói và video đọc truyện là phần bổ sung. Chúng giúp những ngày bạn quá mệt, nhưng không thay được phần trò chuyện hai chiều. Nếu dùng, ngồi nghe cùng con một lúc và hỏi con vài câu về câu chuyện.
Có đủ sách mà không tốn nhiều
Một tủ sách cho trẻ nhỏ không cần nhiều. Khoảng hai mươi cuốn xoay vòng, đổi bớt vài cuốn mỗi tuần, đã đủ cho một bé ba tuổi. Thư viện tỉnh, thành phố ở nhiều nơi có phòng đọc thiếu nhi, cho mượn sách tranh về nhà; một số phường, xã, nhà văn hoá khu dân cư và trường mầm non cũng có tủ sách cho trẻ. Hỏi cô giáo của con hoặc cán bộ văn hoá ở địa phương xem gần nhà có chỗ nào.
Trao đổi sách giữa các gia đình là cách làm phổ biến: mỗi nhà góp vài cuốn con đã thuộc lòng, nhận về vài cuốn mới. Sách cũ còn lành lặn vẫn tốt như sách mới với trẻ nhỏ. Khi mua, ưu tiên sách bìa cứng cho trẻ dưới ba tuổi vì bền hơn, và đọc thử vài trang để xem lời văn có hợp tai trẻ không.
Bạn cũng có thể tự làm sách. In vài tấm ảnh gia đình, dán vào một cuốn sổ, mỗi trang viết một câu ngắn như "Đây là bà ngoại, bà đang tưới rau". Trẻ nhỏ rất thích những cuốn sách có người và nơi chốn mình biết, và cuốn sách như vậy chỉ để dùng trong nhà, không cần đưa ảnh con lên đâu cả.
Nhờ AI soạn câu hỏi và tìm ý tưởng kể chuyện
AI hữu ích ở khâu chuẩn bị. Khi đã có một cuốn truyện con thích, bạn có thể tóm tắt cốt truyện bằng vài câu rồi nhờ chatbot soạn câu hỏi theo tuổi. Câu lệnh mẫu: "Truyện tranh kể về một bạn thỏ đi lạc ở chợ rồi tìm được mẹ nhờ hỏi cô bán rau. Bé nhà mình 3 tuổi rưỡi. Hãy soạn tám câu hỏi để hỏi khi đọc, gồm câu gọi tên, câu hỏi ai cái gì ở đâu, câu hỏi cảm xúc và câu nối với đời thật của trẻ. Câu ngắn, dưới mười lăm chữ."
Bạn cũng có thể nhờ AI gợi ý cách kể một truyện cổ tích quen thuộc cho trẻ bốn tuổi bằng lời nhẹ hơn, hoặc nghĩ ra một câu chuyện ngắn có nhân vật là con vật con thích, đặt ở bối cảnh quen như hẻm nhà, chợ, bờ sông. Đọc lại trước khi kể cho con: AI đôi khi trộn chi tiết sai giữa các truyện cổ tích, hoặc viết câu lủng củng không hợp giọng trẻ nhỏ.
Không cần đưa tên con hay ảnh con vào câu lệnh để truyện "cá nhân hoá". Bạn có thể tự thay tên nhân vật khi kể. Tránh để trẻ nhỏ tự trò chuyện với chatbot thay cho người đọc; phần quý nhất của giờ đọc là con ngồi cạnh một người lớn thật.
Những hiểu lầm hay gặp về đọc sách với trẻ nhỏ
"Con chưa hiểu gì thì đọc làm gì." Trẻ vài tháng chưa hiểu truyện, nhưng đang học nhịp điệu của tiếng nói, học rằng giọng người thân đi kèm sự gần gũi, và học những từ đầu tiên. Đọc lúc này giống như trò chuyện có kịch bản.
"Đọc là để con biết chữ sớm." Ở tuổi mầm non, mục tiêu là yêu sách, có vốn từ và biết lắng nghe. Ép trẻ ba, bốn tuổi đánh vần dễ khiến giờ đọc thành giờ học căng thẳng. Khi con tự hỏi "chữ này là chữ gì", bạn trả lời vui vẻ là đủ.
"Phải đọc đúng từng chữ trong sách." Bạn được phép bỏ qua đoạn dài, đổi từ khó, thêm lời bình. Nhiều sách dịch có câu văn khá dài so với tai trẻ nhỏ; kể lại bằng lời của mình là cách làm bình thường.
"Con không ngồi yên là con không thích sách." Trẻ mới biết đi thường vừa nghe vừa chạy quanh. Có trẻ thích sách lật mở, sách có âm thanh, hoặc chỉ chịu xem một trang về xe cộ. Theo sở thích của con trước, mở rộng dần sau.
Câu hỏi thường gặp
Nên bắt đầu đọc sách cho con từ mấy tháng?
Bạn có thể bắt đầu ngay từ những tuần đầu, chỉ vài phút mỗi lần, khi con tỉnh và vui. Lúc này con chủ yếu nghe giọng nói và nhìn hình tương phản. Không có mốc nào là quá muộn; bắt đầu khi con hai, ba tuổi vẫn rất có ích.
Mỗi ngày nên đọc bao lâu?
Không có con số bắt buộc. Với trẻ nhỏ, vài lượt ngắn trong ngày, cộng lại khoảng mười lăm đến hai mươi phút, đã là một thói quen tốt. Đều đặn mỗi ngày quan trọng hơn một buổi dài vào cuối tuần.
Đọc sách tiếng Anh cho con có làm con chậm tiếng Việt không?
Nhiều nghiên cứu về trẻ song ngữ cho thấy học hai ngôn ngữ không gây chậm nói. Điều cần là con nghe đủ nhiều cả hai thứ tiếng từ người nói thành thạo. Nếu bố mẹ không quen tiếng Anh, đọc sách tiếng Việt thật tốt vẫn là nền vững nhất.
Đọc sách trên máy tính bảng có được không?
Với trẻ nhỏ, sách giấy thường dễ tạo trò chuyện hơn vì không có hiệu ứng, âm thanh gây xao nhãng. Nếu dùng sách điện tử, chọn loại ít hiệu ứng, tắt tự đọc, và người lớn vẫn ngồi đọc cùng như với sách giấy.
Con chỉ thích một loại sách về xe cộ hoặc khủng long thì sao?
Cứ cho con đọc thứ con thích, vì đó là cửa vào. Từ đó bạn mở rộng sang sách kể chuyện có nhân vật lái xe, sách về nghề sửa xe, truyện có khủng long đi lạc. Sở thích hẹp ở tuổi này thường thay đổi theo thời gian.
Ông bà ít chữ có đọc sách cho cháu được không?
Được. Ông bà có thể xem tranh và kể theo cách của mình, hỏi cháu về hình, hoặc kể chuyện ngày xưa. Phần trò chuyện quanh trang sách mới là phần quan trọng, và giọng kể của ông bà là thứ cháu nhớ rất lâu.