Con trai cần học làm việc nhà vì cùng một lý do như con gái: sớm muộn gì con cũng sống một mình, sống chung với người khác, và có thể làm cha. Một chàng trai hai mươi tuổi không biết nấu bữa cơm, không biết giặt áo trắng cho khỏi loang màu, không biết chăm người ốm trong nhà là chàng trai sẽ gặp khó, và người sống cạnh cũng gặp khó theo.
Ở nhiều gia đình Việt, câu "con trai không phải làm mấy việc đó" vẫn còn, đôi khi được nói ra với ý thương con. Bài này bàn cách thay đổi điều đó một cách nhẹ nhàng: dạy con trai từ việc nhỏ, vì sao vai trò của bố quan trọng hơn mọi lời giảng, nói sao với ông bà khi quan niệm khác nhau, và một điểm ít người để ý là kiểm định kiến giới trong những danh sách việc nhà mà AI soạn hộ.
Vì sao câu "con trai không phải làm" vẫn còn
Câu nói này thường không xuất phát từ ác ý. Ở thế hệ ông bà, con trai được kỳ vọng học hành, đi làm, lo việc lớn bên ngoài; việc trong nhà mặc định thuộc về phụ nữ. Nhiều người mẹ lớn lên trong nếp đó cũng vô thức giao việc rửa bát cho con gái, còn con trai thì được ngồi học hay chơi. Không ai nói thành quy tắc, nhưng con nhìn là hiểu.
Cái giá của nếp đó không chỉ là một chàng trai vụng việc nhà. Con trai lớn lên với ý nghĩ việc nhà là việc của người khác thì khi lập gia đình dễ coi phần mình là "giúp vợ" chứ không phải "làm việc của mình". Con gái trong cùng nhà thì học được rằng mình phải gánh nhiều hơn chỉ vì là con gái. Cả hai đều mang theo những điều đó vào gia đình riêng của mình sau này.
Thay đổi không cần những tuyên bố lớn. Nó bắt đầu từ việc bạn để ý trong nhà mình ai đang làm gì, rồi điều chỉnh từng việc một, đều đặn qua nhiều năm.
Những việc con trai nên học, xếp theo nhóm kỹ năng
Thay vì liệt kê từng việc, có thể chia theo nhóm kỹ năng mà một người trưởng thành cần, để bảo đảm con trai không chỉ học "việc nặng" như khiêng đồ, sửa xe:
- Nấu ăn: từ vo gạo, nấu cơm, rán trứng, luộc rau ở tuổi tiểu học, tới tự nấu được một bữa đủ món ở tuổi mới lớn.
- Giặt giũ và quần áo: phân loại quần áo trước khi giặt, giặt máy, phơi, gấp, là áo, đơm lại chiếc cúc bị đứt.
- Dọn dẹp: quét, lau nhà, cọ nhà vệ sinh, lau bếp, đổ rác đúng loại.
- Chăm sóc người khác: trông em, chuẩn bị đồ ăn khi có người ốm, giúp ông bà những việc cần sức, chăm vật nuôi.
- Sắp xếp và lo liệu: đi chợ theo danh sách, nhớ những thứ trong nhà sắp hết, sắp đồ khi cả nhà đi xa.
- Sửa chữa nhỏ an toàn: thay pin, siết ốc lỏng, vá săm xe đạp, những việc mà cả con trai lẫn con gái đều nên biết.
Nhóm "chăm sóc người khác" là nhóm hay bị bỏ qua nhất với con trai, trong khi đó là nhóm định hình con thành người chồng, người cha thế nào sau này. Giao cho con trai việc pha nước cam cho mẹ khi mẹ ốm hay đọc truyện cho em ngủ cũng là dạy việc nhà.
Vai trò của bố: con nhìn nhiều hơn con nghe
Bố làm việc nhà trước mặt con là bài học mạnh nhất. Một đứa con trai thấy bố nấu cơm tối thứ năm, bố cọ nhà vệ sinh cuối tuần, sẽ coi những việc đó là việc của đàn ông một cách tự nhiên. Không cần nói thêm câu nào.
Bố dạy con trai những việc "không giống đàn ông" theo quan niệm cũ. Khi chính bố dạy con gấp áo hay rửa rau, thông điệp rõ hơn nhiều so với khi mẹ dạy. Con hiểu đây không phải việc mẹ "nhờ" mà là việc của người lớn nói chung.
Bố không dùng việc nhà như một ân huệ. Câu "hôm nay bố giúp mẹ rửa bát" vô tình dạy rằng việc đó vốn của mẹ. Thay bằng "hôm nay bố rửa bát" hoặc "tối nay tới lượt bố".
Nếu bố đi làm xa hay vắng nhà nhiều. Con vẫn có thể thấy những người đàn ông khác làm việc nhà: ông, chú, anh họ. Khi bố về, bố dành thời gian làm cùng con một việc nhà cụ thể, như cùng nấu một bữa, để con thấy đó là phần bình thường của bố.
Nhà đơn thân mẹ nuôi con trai. Mẹ dạy con trai làm việc nhà như dạy bất kỳ đứa trẻ nào, không cần chờ một hình mẫu đàn ông. Mẹ nói rõ với con: trong nhà này, ai cũng tự lo được cho mình và cho nhau.
Nói gì với ông bà khi quan niệm khác nhau
Nhiều gia đình sống chung ba thế hệ gặp cảnh ông bà can: "Con trai để nó học, rửa bát làm gì". Cãi lại trước mặt cháu thường làm mọi người khó xử, và ông bà cảm thấy bị coi thường. Cách mềm hơn là nói chuyện riêng với ông bà, bắt đầu từ điều cả hai bên cùng muốn: cháu lớn lên khoẻ mạnh, tự lo được, có gia đình êm ấm.
Bạn thử mở lời: "Con muốn cháu biết nấu ăn để sau này đi học xa không phải ăn mì gói mỗi ngày. Ông bà giúp con bằng cách cho cháu làm cùng khi ông bà nấu nhé." Câu này không phủ nhận cách nghĩ của ông bà, mà mời ông bà vào vai người dạy. Nhiều ông bà thích được dạy cháu nấu món gia truyền hơn là thấy cháu ngồi không.
Nếu ông bà vẫn giữ quan niệm cũ, bạn không cần thay đổi ông bà mà chỉ cần giữ quy tắc trong phần việc bạn quản lý. Con trẻ hiểu khá nhanh rằng ở nhà mình có nếp của bố mẹ, ở với ông bà có nếp khác, miễn là bố mẹ nhất quán và không nói xấu ông bà trước mặt con.
Bắt đầu với con trai đã lớn mà chưa từng làm việc nhà
Với con trai ở tuổi mới lớn chưa quen việc nhà, giao một danh sách dài ngay lập tức thường bị chống đối. Một lộ trình vài tháng nhẹ nhàng hơn:
- Nói chuyện thẳng với con về lý do: không phải vì bố mẹ mệt, mà vì con sắp tới tuổi tự lập và cần biết tự lo.
- Chọn một kỹ năng con có thể thích, thường là nấu ăn, và dạy con nấu một món con hay ăn. Thành công đầu tiên quan trọng hơn món đầu tiên có ngon không.
- Giao một việc cố định mỗi ngày, như rửa bát tối, và giữ việc đó trong vài tuần cho tới khi thành nếp.
- Thêm dần kỹ năng khác mỗi tháng: tự giặt quần áo của mình, lau nhà một phòng, đi chợ theo danh sách.
- Giao một việc chăm sóc người khác: chuẩn bị bữa sáng cho em, mang nước cho ông bà, giúp mẹ khi mẹ ốm.
- Sau vài tháng, cùng con nhìn lại những gì con đã làm được, ghi nhận cụ thể. Con trai tuổi này thường thích cảm giác mình đã "lên trình".
Đừng chọc ghẹo khi con làm vụng, kiểu "con trai nấu ăn trông buồn cười quá". Một câu đùa có thể làm con bỏ bếp nhiều năm.
Kiểm định kiến giới khi nhờ AI soạn danh sách việc nhà
Khi bạn nhờ chatbot soạn danh sách việc nhà cho "con trai mười tuổi" và "con gái mười tuổi", hãy so hai danh sách cạnh nhau. Các mô hình ngôn ngữ học từ lượng văn bản khổng lồ trên mạng, nơi định kiến giới vẫn còn nhiều, nên đôi khi danh sách cho con trai thiên về đổ rác, sửa đồ, còn danh sách cho con gái thiên về nấu ăn, chăm em. Không phải lúc nào cũng vậy, nhưng đủ thường để đáng kiểm.
Cách an toàn hơn là không ghi giới tính khi nhờ AI, chỉ ghi tuổi và hoàn cảnh. Ví dụ: "Soạn danh sách việc nhà cho trẻ mười tuổi trong gia đình bốn người sống ở nhà phố, gồm đủ các nhóm nấu ăn, giặt giũ, dọn dẹp, chăm sóc người khác, sửa chữa nhỏ an toàn." Sau đó bạn tự giao cho từng con theo sở thích và khả năng.
Nếu đã có danh sách thiên lệch, bạn có thể yêu cầu AI tự kiểm: "Rà lại danh sách trên, chỉ ra chỗ nào đang phân việc theo giới tính, và đề xuất cách chia lại để cả con trai và con gái đều học đủ các nhóm kỹ năng." Kiểu yêu cầu này cũng là một bài học nhỏ cho chính bạn về cách đọc kết quả của AI một cách tỉnh táo.
Những câu nói quen miệng đang dạy con về giới
Phần lớn định kiến giới trong nhà không đến từ quy tắc mà từ những câu nói buột miệng hằng ngày. Bạn thử nghe lại xem nhà mình có hay dùng những câu sau không, và thay bằng gì:
- "Con gái phải biết nấu ăn để sau này về nhà chồng." Thay bằng: "Ai cũng cần biết nấu ăn để tự lo cho mình."
- "Để chị con rửa, con trai ra ngoài kia." Thay bằng việc chia lượt rõ ràng, tối nay chị, tối mai em.
- "Đàn ông vào bếp thì còn ra gì." Câu này nếu nghe từ người lớn tuổi trong nhà, bạn không cần cãi, chỉ cần bố vẫn vào bếp đều đặn.
- "Con trai thì không được khóc, đi rửa mặt rồi làm tiếp." Việc nhà không liên quan tới nước mắt; con buồn thì cho con nghỉ một lát, rồi quay lại việc.
- "Bố giỏi quá, hôm nay bố còn giúp mẹ phơi đồ." Thay bằng một câu cảm ơn bình thường, như cảm ơn bất kỳ ai trong nhà làm xong phần việc của mình.
- "Con trai vụng lắm, để mẹ làm cho nhanh." Câu này vừa dạy định kiến vừa lấy mất cơ hội học của con.
Không cần soi từng câu tới mức căng thẳng. Chỉ cần mỗi lần bắt gặp mình lỡ nói, bạn sửa lại ngay bằng một câu khác. Trẻ nhận ra sự sửa đó, và nó dạy con nhiều điều hơn cả câu nói ban đầu.
Câu hỏi thường gặp
Con trai nói việc nhà là việc của con gái, nên trả lời thế nào?
Hỏi lại con vì sao con nghĩ vậy, nghe con nói xong rồi mới trả lời. Thường con nghe từ bạn bè hay thấy ở đâu đó. Bạn trả lời ngắn: trong nhà mình, ai cũng ăn, ai cũng mặc, nên ai cũng làm. Sau đó để việc làm hằng ngày của cả nhà chứng minh điều đó.
Con trai thích việc nặng, ghét việc tỉ mỉ thì có nên chiều theo sở thích không?
Có thể bắt đầu từ việc con thích để giữ hứng thú, nhưng không nên chỉ giao việc con thích. Mỗi tuần có ít nhất một việc thuộc nhóm con chưa quen như gấp quần áo, chăm em. Sở thích là điểm khởi đầu, không phải giới hạn.
Bạn bè trêu con trai vì biết nấu ăn thì làm sao?
Trò chuyện với con về việc biết nấu ăn là một kỹ năng mà sau này ai cũng cần. Có thể kể con nghe về những người đàn ông con quý mến cũng nấu ăn. Phần lớn lời trêu ở tuổi này qua đi nhanh, còn kỹ năng ở lại với con.
Nhà có cả con trai và con gái, có nên giao hệt nhau không?
Giao theo tuổi và khả năng, không theo giới. Hai con cùng tuổi thì phần việc tương đương, và nên luân phiên để mỗi con đều thử các nhóm việc. Khi các con thấy không có việc nào bị gắn với giới, sự so bì cũng ít đi.
Có cần dạy con trai chăm em nhỏ không?
Cần, ở mức phù hợp với tuổi và luôn có người lớn ở gần với em còn rất nhỏ. Chơi với em, đọc truyện cho em, giúp em mặc áo là những việc con trai làm tốt nếu được tin tưởng. Đây là cách sớm nhất để con học sự dịu dàng và trách nhiệm.
Bố bận không có thời gian làm việc nhà cùng con thì sao?
Chất lượng quan trọng hơn số giờ. Một bữa cơm cuối tuần bố con cùng nấu, hay mười lăm phút cùng rửa bát mỗi tối bố ở nhà, đủ để con thấy bố coi việc nhà là của mình. Quan trọng là đều đặn, không phải thỉnh thoảng một lần cho vui.