Con tuổi teen có những ngày buồn, cáu, mệt là bình thường; điều cần để ý là khi những thay đổi ấy kéo dài nhiều tuần, lan ra nhiều mặt của cuộc sống, hoặc có dấu hiệu con muốn làm hại bản thân. Khi đó, bố mẹ không cần, và cũng không nên, tự kết luận con bị gì. Việc của bố mẹ là nhận ra, nói chuyện với con, và đưa con đến gặp người có chuyên môn.
Bài này chỉ cung cấp kiến thức để nhận biết và hành động, không thay chẩn đoán của bác sĩ hay chuyên gia tâm lý. Nếu con đang có ý định tự làm hại mình hoặc đang trong tình trạng nguy hiểm, hãy ở bên con và gọi cấp cứu 115 hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất ngay, trước khi đọc tiếp.
Áp lực thường ngày và căng thẳng kéo dài khác nhau thế nào
Tuổi mới lớn đầy những áp lực có thật: thi cử, học thêm, chuyện bạn bè, ngoại hình, tình cảm, những thay đổi trong gia đình. Một mức căng thẳng vừa phải trước kỳ thi, một vài ngày buồn sau khi cãi nhau với bạn là phản ứng tự nhiên và thường tự qua khi hoàn cảnh thay đổi hoặc con được nghỉ ngơi, được chia sẻ.
Căng thẳng đáng lo khác ở ba điểm. Thứ nhất là thời gian: kéo dài nhiều tuần, không dịu đi dù kỳ thi đã qua hay chuyện đã giải quyết. Thứ hai là phạm vi: không chỉ một mặt mà lan ra nhiều mặt, cả giấc ngủ, ăn uống, học tập, bạn bè. Thứ ba là mức độ: ảnh hưởng rõ đến khả năng sinh hoạt hằng ngày của con, như không thể đến trường, không thể tập trung làm bất cứ việc gì.
Ở tuổi teen, căng thẳng kéo dài không phải lúc nào cũng hiện ra dưới dạng buồn bã. Nhiều em biểu hiện bằng cáu kỉnh, dễ nổi nóng, hoặc than đau đầu, đau bụng nhiều lần mà khám không thấy nguyên nhân thực thể. Vì thế đừng chỉ tìm nước mắt; hãy nhìn vào sự thay đổi so với con của trước đây.
Những dấu hiệu cần để ý
Bảng dưới chia các dấu hiệu theo mức độ hành động. Đây là gợi ý để bố mẹ biết khi nào cần tìm hỗ trợ, không phải công cụ để tự chẩn đoán cho con.
| Mức độ | Dấu hiệu | Bố mẹ nên làm |
|---|---|---|
| Theo dõi và trò chuyện | Buồn, cáu vài ngày sau một chuyện cụ thể; lo lắng trước kỳ thi; mệt mỏi khi học dồn | Ở bên, lắng nghe, giúp con nghỉ ngơi, theo dõi xem có dịu đi không |
| Nên sắp xếp gặp chuyên gia | Buồn hoặc cáu gần như cả ngày kéo dài hơn hai tuần; mất hứng thú với mọi thứ; thay đổi rõ về ăn ngủ; thu mình khỏi bạn bè; học tụt hẳn; lo âu đến mức né tránh đi học | Nói chuyện với con, liên hệ phòng tư vấn tâm lý học đường hoặc đưa con đi khám bác sĩ, chuyên gia tâm lý |
| Cần hỗ trợ ngay | Con nói về cái chết, không muốn sống, cảm thấy mình là gánh nặng; có vết thương tự gây; cho đi đồ đạc quý; tìm cách tự làm hại | Ở bên con, không để con một mình, cất các vật nguy hiểm, gọi cấp cứu 115 hoặc đưa con đến cơ sở y tế ngay |
Đừng chờ đủ hết các dấu hiệu mới hành động. Chỉ một dấu hiệu ở hàng cuối đã đủ để tìm hỗ trợ khẩn cấp. Với hàng giữa, đi khám sớm luôn tốt hơn chờ "xem có tự hết không".
Hỏi chuyện con khi bạn lo lắng
Nhiều cha mẹ ngại hỏi thẳng, sợ hỏi sẽ "gợi ý" cho con điều xấu. Các chuyên gia sức khoẻ tinh thần nhìn chung khuyên điều ngược lại: hỏi một cách bình tĩnh, quan tâm giúp con có cơ hội nói ra. Một cách tiếp cận:
- Chọn lúc riêng tư, yên tĩnh. Không có anh chị em, không phải lúc vội đi học. Lúc đi dạo, lúc ngồi trên xe thường dễ hơn ngồi đối diện.
- Nói điều bạn quan sát được, không phán xét. "Mẹ thấy mấy tuần nay con ít ăn, hay ở trong phòng, không đi đá bóng với bạn nữa. Mẹ lo cho con."
- Hỏi mở và lắng nghe. "Dạo này con thấy thế nào?" Rồi im lặng chờ, không vội khuyên. Để con nói hết, kể cả những điều khó nghe.
- Hỏi thẳng nếu có dấu hiệu nguy hiểm. "Có lúc nào con nghĩ đến việc làm hại bản thân không?" Hỏi bình tĩnh. Nếu con trả lời có, cảm ơn con vì đã nói, và tìm hỗ trợ chuyên môn ngay.
- Công nhận cảm xúc của con. "Nghe con kể, mẹ hiểu là con đã rất mệt." Tránh câu "có gì đâu mà buồn", "bằng tuổi con bố mẹ còn khổ hơn".
- Cùng con quyết định bước tiếp theo. "Mình đi gặp cô tư vấn ở trường, hoặc bác sĩ, để có người giúp con thêm nhé." Nói rõ đó là chăm sóc, không phải vì con có lỗi.
Con có thể chưa mở lòng ngay lần đầu. Đừng bỏ cuộc. Cho con biết bạn luôn sẵn sàng nghe, và tiếp tục quan sát, quan tâm.
Tìm hỗ trợ ở đâu
Ở Việt Nam, gia đình có thể tìm hỗ trợ sức khoẻ tinh thần cho con qua nhiều kênh. Tên gọi và cách tiếp cận cụ thể khác nhau theo địa phương, bạn nên hỏi trực tiếp nơi gần nhất.
- Phòng tư vấn tâm lý học đường. Nhiều trường có giáo viên hoặc cán bộ tư vấn. Đây thường là bước đầu tiên dễ tiếp cận nhất.
- Bác sĩ nhi hoặc bác sĩ gia đình. Có thể khám tổng quát để loại trừ nguyên nhân thể chất và giới thiệu chuyên khoa.
- Khoa tâm lý, tâm thần nhi tại bệnh viện. Nhiều bệnh viện nhi, bệnh viện đa khoa tuyến tỉnh và thành phố có khoa hoặc phòng khám chuyên về sức khoẻ tâm thần trẻ em và vị thành niên.
- Chuyên gia tâm lý được đào tạo bài bản. Khi chọn, hỏi về chuyên môn, bằng cấp, kinh nghiệm làm việc với thiếu niên.
- Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Miễn phí, có thể gọi khi trẻ gặp nguy hiểm, bị bạo lực, xâm hại, hoặc cần tư vấn.
- Cấp cứu 115. Khi có tình huống khẩn cấp đe doạ tính mạng.
Đi gặp chuyên gia tâm lý không có nghĩa con "có vấn đề" hay gia đình thất bại. Giống như đưa con đi khám khi con sốt, đây là chăm sóc sức khoẻ. Cách bố mẹ nói về việc này ảnh hưởng nhiều đến việc con có sẵn lòng đi hay không.
Chăm sóc con hằng ngày trong lúc chờ và trong quá trình hỗ trợ
Giữ nếp sinh hoạt. Giờ ngủ, bữa ăn, chút vận động mỗi ngày. Những điều này không chữa được căng thẳng nặng, nhưng giúp con có nền tảng ổn định hơn.
Giảm bớt áp lực có thể giảm. Tạm bớt lớp học thêm, giảm kỳ vọng về điểm số trong giai đoạn này, nói chuyện với giáo viên nếu cần. Sức khoẻ của con quan trọng hơn một kỳ thi.
Ở gần mà không ngột ngạt. Có mặt, quan tâm, nhưng không theo dõi từng phút hay hỏi dồn. Con cần cảm giác an toàn chứ không phải bị canh chừng.
Giữ an toàn trong nhà. Khi có lo ngại về tự làm hại, cất các loại thuốc, vật sắc nhọn, các vật nguy hiểm khác ở nơi con khó tiếp cận, theo hướng dẫn của chuyên gia.
Chăm sóc chính mình. Cha mẹ cũng rất căng thẳng khi con gặp khó. Chia sẻ với vợ, chồng, người thân đáng tin, và tìm hỗ trợ cho chính mình nếu cần. Bố mẹ vững thì mới đỡ được con lâu dài.
Khi con đã bắt đầu được hỗ trợ: bố mẹ phối hợp thế nào
Gặp chuyên gia là bắt đầu một quá trình, không phải giải pháp một lần. Thường sẽ có nhiều buổi gặp, và tiến bộ diễn ra từ từ, có lúc lên lúc xuống. Bố mẹ nên chuẩn bị tâm lý rằng sẽ có những tuần con có vẻ ổn hơn rồi lại chùng xuống, và điều đó không có nghĩa việc hỗ trợ vô ích.
Hãy hỏi chuyên gia gia đình có thể làm gì ở nhà để hỗ trợ, và tôn trọng sự riêng tư trong buổi trò chuyện giữa con và chuyên gia. Con cần một không gian để nói những điều có thể chưa sẵn sàng nói với bố mẹ. Thông thường, chuyên gia sẽ báo cho gia đình khi có điều liên quan đến an toàn của con.
Nếu bác sĩ chỉ định dùng thuốc, hãy làm theo hướng dẫn, hỏi rõ về tác dụng và những điều cần theo dõi, không tự ý ngừng hay đổi liều. Đừng dựa vào lời khuyên trên mạng hay của người quen về thuốc. Cuối cùng, ghi lại những thay đổi bạn thấy ở con theo tuần để trao đổi với chuyên gia; một cuốn sổ nhỏ ghi giấc ngủ, ăn uống, tâm trạng hữu ích hơn trí nhớ khi đến buổi hẹn.
AI có thể giúp gì, và giới hạn của nó
Chatbot có thể giúp bố mẹ hiểu những khái niệm chung về sức khoẻ tinh thần tuổi teen, gợi ý cách mở lời khi lo lắng, hoặc giúp soạn danh sách câu hỏi để hỏi bác sĩ, chuyên gia trong buổi khám đầu tiên. Ví dụ: "Gợi ý mười câu hỏi phụ huynh nên hỏi chuyên gia tâm lý trong buổi gặp đầu tiên về con 15 tuổi đang buồn bã kéo dài."
Nhưng chatbot không phải chuyên gia, không thể đánh giá con bạn, và có thể đưa ra thông tin sai hoặc không phù hợp. Đừng dùng chatbot để "chẩn đoán" con, đừng nhập tên, tin nhắn, nhật ký hay thông tin sức khoẻ của con vào đó. Những thông tin ấy rất nhạy cảm và cần được bảo vệ.
Một điều cần lưu ý thêm: một số trẻ tìm đến chatbot để tâm sự khi buồn. Điều đó không hẳn xấu, nhưng chatbot không thay được sự hỗ trợ của con người. Hãy nói với con rằng nếu con thấy buồn, có những người thật sẵn sàng nghe và giúp con: bố mẹ, thầy cô, chuyên gia, và đường dây 111. Chuyện trẻ trò chuyện với chatbot và an toàn tinh thần có bài riêng ở danh mục cha mẹ dùng AI của trang.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi con có nghĩ đến chuyện tự làm hại mình có khiến con nghĩ đến điều đó không?
Các hướng dẫn sức khoẻ tinh thần nhìn chung cho rằng hỏi thẳng một cách bình tĩnh, quan tâm không làm tăng nguy cơ, mà giúp con có cơ hội nói ra. Nếu con trả lời có, cảm ơn con, ở bên con và tìm hỗ trợ chuyên môn ngay.
Con không chịu đi gặp chuyên gia tâm lý thì làm sao?
Lắng nghe lý do con ngại, có thể vì sợ bị coi là có vấn đề, sợ bạn bè biết. Giải thích rằng đây là chăm sóc sức khoẻ, thông tin được giữ kín. Có thể bắt đầu bằng phòng tư vấn ở trường hoặc bác sĩ quen. Nếu có nguy hiểm, an toàn của con được ưu tiên.
Con hay than đau đầu, đau bụng có liên quan đến căng thẳng không?
Có thể, vì căng thẳng ở tuổi teen đôi khi biểu hiện qua các triệu chứng cơ thể. Tuy nhiên cần đưa con đi khám bác sĩ để kiểm tra nguyên nhân thể chất trước. Nếu không tìm thấy nguyên nhân, bác sĩ có thể gợi ý đánh giá thêm về sức khoẻ tinh thần.
Có nên báo cho thầy cô khi con đang gặp khó khăn tâm lý?
Thường là nên, vì thầy cô có thể hỗ trợ ở trường, giảm áp lực và để ý con. Hãy hỏi ý con trước và cùng con quyết định nói những gì, với ai. Điều này giúp con cảm thấy được tôn trọng và không bị đem chuyện riêng ra lớp.
Bố mẹ cũng thấy bất lực và mệt mỏi thì phải làm sao?
Cảm giác ấy rất phổ biến. Hãy chia sẻ với người thân đáng tin, nghỉ ngơi khi có thể, và cân nhắc gặp chuyên gia cho chính mình. Nhiều chuyên gia làm việc với cả gia đình. Chăm sóc bản thân giúp bố mẹ đủ sức đồng hành cùng con lâu dài.
Con thường tâm sự với chatbot khi buồn có đáng lo không?
Chưa hẳn đáng lo, nhưng chatbot không thay được sự hỗ trợ của con người và có thể trả lời không phù hợp với người đang khủng hoảng. Hãy nói chuyện với con một cách nhẹ nhàng, cho con biết có những người thật luôn sẵn sàng nghe, và để ý thêm nếu con thu mình khỏi mọi người.